Vishaka v. State of Rajasthan (విశాఖ v. రాజస్థాన్ రాష్ట్రం)

రాజస్థాన్‌లోని ఒక గ్రామంలో ఒక సామాజిక కార్యకర్తపై జరిగిన ఆరోపిత సామూహిక అత్యాచారం తర్వాత, మహిళా సంఘాలు ఆర్టికల్ 32 కింద class action దాఖలు చేశాయి. పని ప్రదేశంలో sexual harassment పై చట్టం లేదు. ప్రాథమిక హక్కులను అంతర్జాతీయ సదస్సులతో కలిపి చదివి, పార్లమెంటు చట్టం చేసే వరకు అన్ని పని ప్రదేశాలకు కట్టుబడి ఉండే మార్గదర్శకాలను సుప్రీంకోర్టు రూపొందించింది.

త్వరిత పునశ్చరణ

పూర్తి తీర్పు చదవండి: Indian Kanoon (unofficial copy)

పక్షకారులు

Vishaka మరియు ఇతరులు — పిటిషనర్లు; class action గా పిటిషన్ దాఖలు చేసిన కొందరు సామాజిక కార్యకర్తలు, NGOలు.

State of Rajasthan మరియు ఇతరులు — ప్రతివాదులు; పిటిషన్ నోటీసును రాష్ట్రానికి ఇచ్చారు.

Union of India — నోటీసు ఇచ్చిన పక్షం; సొలిసిటర్ జనరల్ దాని తరఫున హాజరై కోర్టుకు సహాయపడ్డారు, Union మార్గదర్శకాలకు అంగీకరించింది.

Fali S. Nariman — amicus curiae (కోర్టుకు సహాయం చేసే కోర్టు మిత్రుడు); ఆయన గొప్ప సహాయం అందించారు.

Ms. Meenakshi Arora, Ms. Naina Kapur — పూర్తి నిబద్ధతతో కోర్టుకు సహాయపడిన న్యాయవాదులు.

విచారణ చరిత్ర

1. ఆర్టికల్స్ 14, 19, 21 కింద పనిచేసే మహిళల ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం ఆర్టికల్ 32 కింద పిటిషన్ నేరుగా సుప్రీంకోర్టులో దాఖలైంది (Verma, C.J.I.).
2. పిటిషన్ నోటీసును State of Rajasthan కు, Union of India కు ఇచ్చారు. Union తరఫున సొలిసిటర్ జనరల్ హాజరయ్యారు (Verma, C.J.I.).
3. ప్రతి విచారణలో పురోగతి మార్గదర్శకాల రూపకల్పనకు దారితీసింది. సొలిసిటర్ జనరల్ ద్వారా Union of India వాటికి అంగీకరించింది (Verma, C.J.I.).
4. 13 ఆగస్టు 1997న కోర్టు తీర్పు ఇచ్చి, writ పిటిషన్లను ఆ ప్రకారం పరిష్కరించింది (Verma, C.J.I.).

వాస్తవాలు

1. పిటిషన్‌కు తక్షణ కారణం, రాజస్థాన్‌లోని ఒక గ్రామంలో ఒక సామాజిక కార్యకర్తపై జరిగిన ఆరోపిత క్రూర సామూహిక అత్యాచార సంఘటన (Verma, C.J.I.).
2. ఆ సంఘటన ప్రత్యేక క్రిమినల్ చర్య విషయం. దానిని మరింత ప్రస్తావించాల్సిన అవసరం లేదని కోర్టు చెప్పింది (Verma, C.J.I.).
3. కొందరు సామాజిక కార్యకర్తలు, NGOలు పిటిషన్‌ను class action గా తెచ్చారు. ఈ సామాజిక వక్రతపై దృష్టి పెట్టడం, లింగ సమానత్వాన్ని సాధించే పద్ధతులను కనుగొనడానికి సహాయపడటం వారి లక్ష్యం (Verma, C.J.I.).
4. ఉన్న శాసనంలోని శూన్యాన్ని పూరించడానికి, న్యాయ ప్రక్రియ ద్వారా అన్ని పని ప్రదేశాల్లో పనిచేసే మహిళలపై sexual harassment ను నివారించడం కూడా వారి లక్ష్యం (Verma, C.J.I.).
5. కేసుకు సంబంధించిన ఇతర వాస్తవాలను తీర్పు నమోదు చేయలేదు.

లేవనెత్తిన వివాదాంశాలు

తీర్పు వివాదాంశాలను సంఖ్యలతో రూపొందించదు. ఇది కింది ప్రశ్నలను పరిష్కరిస్తుంది.

1. పనిచేసే మహిళలపై sexual harassment వారి ఆర్టికల్స్ 14, 15, 19(1)(g), 21 ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘిస్తుందా, తద్వారా ఆర్టికల్ 32 కింద ఉపశమనం వర్తిస్తుందా?
2. శాసనం లేనప్పుడు, ఈ హక్కుల రక్షణ కోసం కోర్టు మార్గదర్శకాలు రూపొందించగలదా?
3. ప్రాథమిక హక్కులకు అర్థం ఇవ్వడానికి అంతర్జాతీయ సదస్సులను, నియమాలను వాటిలోకి చదవవచ్చా?

వాదనలు

నివేదిత తీర్పు ఇరు పక్షాల వాదనలను చెప్పదు. ఇది కింది వాటిని నమోదు చేస్తుంది.

• నమోదైనట్లు, పిటిషనర్ల కేసు ఏమిటంటే sexual harassment పనిచేసే మహిళల ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘిస్తుంది, శాసనంలోని శూన్యాన్ని పూరించడానికి మార్గదర్శకాలు అవసరం (Verma, C.J.I.).
• Union of India తరఫున సొలిసిటర్ జనరల్ హాజరయ్యారు. సరైన పరిష్కారాన్ని కనుగొనడానికి ఆయన కోర్టుకు సహాయపడ్డారు, Union మార్గదర్శకాలకు అంగీకారం ఇచ్చింది (Verma, C.J.I.).
• తీర్పు State of Rajasthan వాదనను నమోదు చేయలేదు.

కోర్టు తార్కికం

తీర్పు Chief Justice, Sujata V. Manohar, B.N. Kirpal ధర్మాసనం తరఫున Verma, C.J.I. ఇచ్చిన ఏకైక అభిప్రాయం. దానికి నంబర్ వేసిన పేరాలు లేవు, కాబట్టి దశలు అభిప్రాయాన్ని ఉదహరిస్తాయి.

Verma, C.J.I. (ధర్మాసనం తరఫున)

పిటిషన్, మార్గదర్శకాల అవసరం

1. Noted: ఈ పిటిషన్ ఆర్టికల్స్ 14, 19, 21 కింద పనిచేసే మహిళల ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం. లింగ న్యాయానికి మరింత ప్రాధాన్యం వస్తోంది, sexual harassment పట్ల ఆగ్రహం పెరుగుతోంది. (Verma, C.J.I.)
2. Noted: ఇది ఈ సామాజిక వక్రతపై దృష్టి పెట్టడానికి, లింగ సమానత్వ పద్ధతులను కనుగొనడంలో సహాయపడటానికి, న్యాయ ప్రక్రియ ద్వారా పనిచేసే మహిళలపై sexual harassment ను నివారించడానికి class action. (Verma, C.J.I.)
3. Noted: ఆరోపిత సామూహిక అత్యాచారం ప్రత్యేక క్రిమినల్ చర్య విషయం. పనిచేసే మహిళ ఎదుర్కొనే ప్రమాదాలను, sexual harassment దిగజారగల దుర్మార్గాన్ని అది చూపుతుంది. (Verma, C.J.I.)
4. Noted: శాసన చర్యలు లేనప్పుడు, ఒక అనుభవించిన, అత్యవసర సామాజిక అవసరాన్ని తీర్చడానికి ప్రత్యామ్నాయ యంత్రాంగం ద్వారా రక్షణల అత్యవసరాన్ని అది చూపుతుంది. (Verma, C.J.I.)
5. Held: ఇలాంటి ప్రతి సంఘటన లింగ సమానత్వం, జీవించే హక్కు, స్వేచ్ఛ అనే ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘిస్తుంది. ఇది ఆర్టికల్స్ 14, 15, 21 స్పష్టమైన ఉల్లంఘన. (Verma, C.J.I.)
6. Held: ఏ వృత్తినైనా ఆచరించడానికి, లేదా ఏ ఉపాధి, వ్యాపారం చేయడానికి బాధితురాలి ఆర్టికల్ 19(1)(g) ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘన దాని తార్కిక పర్యవసానం. ఇలాంటి ఉల్లంఘనలు ఆర్టికల్ 32 కింద ఉపశమనాన్ని ఆకర్షిస్తాయి. (Verma, C.J.I.)
7. Held: ఈ class action ఆర్టికల్ 32 కింద ఉంది. అలాంటి ఉల్లంఘనలు పునరావృతమవుతాయి కాబట్టి, mandamus రిట్ ప్రభావవంతంగా ఉండటానికి నివారణ ఆదేశాలు అవసరం. (Verma, C.J.I.)
8. Held: ఉపాధిని ఆచరించే హక్కు "safe" పని వాతావరణంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. "Right to life means life with dignity", అంటే జీవించే హక్కు అంటే గౌరవంతో జీవించడం. (Verma, C.J.I.)
9. Held: తగిన శాసనం, అమలు యంత్రాంగం ద్వారా భద్రత, గౌరవాన్ని నిర్ధారించే ప్రాథమిక బాధ్యత శాసనసభ, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలది. (Verma, C.J.I.)
10. Held: ఆర్టికల్స్ 14, 19, 21 కింద హక్కులను ఉల్లంఘించే sexual harassment సంఘటనలు ఆర్టికల్ 32 కింద వచ్చినప్పుడు, ప్రభావవంతమైన ఉపశమనానికి శాసన శూన్యాన్ని పూరించే మార్గదర్శకాలు అవసరం. (Verma, C.J.I.)
11. Noted: State of Rajasthan కు, Union of India కు నోటీసు వెళ్లింది. Union తరఫున సొలిసిటర్ జనరల్ హాజరై, Law Officer గా కోర్టుకు సహాయపడ్డారు. (Verma, C.J.I.)
12. Noted: Ms. Meenakshi Arora, Ms. Naina Kapur సహాయపడ్డారు, Shri Fali S. Nariman amicus curiae గా హాజరయ్యారు. న్యాయవాదులందరికీ కోర్టు తన ప్రశంసను రికార్డులో ఉంచింది. (Verma, C.J.I.)

ఇతర రాజ్యాంగ నిబంధనలు, అంతర్జాతీయ నియమాలు

1. Noted: ఆర్టికల్స్ 14, 19(1)(g), 21 తో పాటు, కోర్టు ఆర్టికల్ 15 ను ప్రస్తావిస్తుంది. మతం, జాతి, కులం, లింగం లేదా జన్మస్థలం అనే కారణాలపై మాత్రమే ఏ పౌరుడిపైనా రాజ్యం వివక్ష చూపకూడదని ఆర్టికల్ 15(1) చెబుతుంది. స్త్రీలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనకు ఆర్టికల్ 15(3) అనుమతిస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
2. Noted: న్యాయమైన, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి ఉపశమనం కల్పించాలని ఆర్టికల్ 42 రాజ్యాన్ని కోరుతుంది. (Verma, C.J.I.)
3. Noted: ఆర్టికల్ 51A fundamental duties ను జాబితా చేస్తుంది. రాజ్యాంగానికి కట్టుబడి ఉండటం, సామరస్యాన్ని, ఉమ్మడి సోదరభావ స్ఫూర్తిని పెంపొందించడం ప్రతి పౌరుడి కర్తవ్యంగా చేస్తుంది. స్త్రీల గౌరవానికి భంగకరమైన ఆచారాలను త్యజించాలని క్లాజ్ (e) కూడా కోరుతుంది. (Verma, C.J.I.)
4. Noted: అంతర్జాతీయ చట్టం, ఒప్పంద బాధ్యతల పట్ల గౌరవాన్ని పెంపొందించడానికి కృషి చేయాలని ఆర్టికల్ 51(c) రాజ్యాన్ని కోరుతుంది. ఏదైనా ఒప్పందం, అంగీకారం, సదస్సు లేదా అంతర్జాతీయ సంస్థ నిర్ణయాన్ని అమలు చేయడానికి చట్టాలు చేయడానికి ఆర్టికల్ 253 పార్లమెంటును అనుమతిస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
5. Noted: Seventh Schedule లోని Union List ఎంట్రీ 14, విదేశాలతో ఒప్పందాలు, అంగీకారాలు చేసుకోవడం, వాటిని అమలు చేయడాన్ని కవర్ చేస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
6. Held: ఏ దేశీయ చట్టమూ రంగాన్ని ఆక్రమించని చోట, అంతర్జాతీయ సదస్సులు, నియమాల విషయాలు ముఖ్యమైనవి. అవి ఆర్టికల్స్ 14, 15, 19(1)(g), 21 లో లింగ సమానత్వ హామీని, మానవ గౌరవంతో పనిచేసే హక్కును అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడతాయి. (Verma, C.J.I.)
7. Held: ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధం కాని, వాటి స్ఫూర్తికి అనుగుణంగా ఉన్న ఏ అంతర్జాతీయ సదస్సునైనా వాటి అర్థాన్ని, విషయాన్ని విస్తరించడానికి ఈ నిబంధనల్లోకి చదవాలి. ఇది ఎంట్రీ 14 తో కలిపి చదివిన ఆర్టికల్ 51(c), ఆర్టికల్ 253 నుంచి అంతర్లీనం. (Verma, C.J.I.)
8. Noted: Union కార్యనిర్వాహక అధికారం పార్లమెంటు చట్టాలు చేయగల విషయాలకు విస్తరిస్తుందని ఆర్టికల్ 73 చెబుతుంది. కాబట్టి ఈ చెడును అరికట్టే చర్యలను పార్లమెంటు చేసేవరకు ఆ అధికారం అందుబాటులో ఉంటుంది. (Verma, C.J.I.)
9. Held: పనిచేసే మహిళలను sexual harassment నుంచి కాపాడే సవాలును ఆర్టికల్ 32 కింద కోర్టు అధికారం, Union కార్యనిర్వాహక అధికారం ఎదుర్కోవాలి. Rule of law దీనిని కోరుతుంది, ఇది ప్రజా ప్రయోజనం కోసం చేస్తున్నారు. (Verma, C.J.I.)
10. Noted: ఈ కసరత్తు, సొలిసిటర్ జనరల్, బార్ ఇతర సభ్యులతో పంచుకున్న అవగాహనను ప్రతిబింబిస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
11. Noted: ప్రతి విచారణలో పురోగతి మార్గదర్శకాలకు దారితీసింది, వాటికి Union అంగీకారం ఇచ్చింది. పని ప్రదేశాల్లో యజమానులకు, ఇతరులకు వర్తించేలా కోర్టు ప్రకటించే మార్గదర్శకాలు ఇవే కావాలని అది చెప్పింది. (Verma, C.J.I.)
12. Held: "Gender equality includes protection from sexual harassment and right to work with dignity". అంటే లింగ సమానత్వంలో sexual harassment నుంచి రక్షణ, గౌరవంతో పనిచేసే హక్కు ఉంటాయి. ఇది విశ్వవ్యాప్తంగా గుర్తించబడిన ప్రాథమిక మానవ హక్కు, దాని సాధారణ కనీస అవసరం ప్రపంచవ్యాప్త ఆమోదం పొందింది. (Verma, C.J.I.)
13. Held: కాబట్టి మార్గదర్శకాలను రూపొందించడంలో అంతర్జాతీయ సదస్సులు, నియమాలకు గొప్ప ప్రాముఖ్యత ఉంది. (Verma, C.J.I.)
14. Noted: ఆర్టికల్ 32 కింద కోర్టు కర్తవ్యాన్ని LAWASIA ప్రాంతంలో న్యాయ వ్యవస్థ స్వాతంత్ర్య సూత్రాలపై Beijing Statement లో న్యాయ వ్యవస్థ పాత్రతో కలిపి చూడాలి. 1995 లో బీజింగ్‌లో ఆసియా, పసిఫిక్ ప్రధాన న్యాయమూర్తులు దానిని కనీస ప్రమాణాలుగా అంగీకరించారు. (Verma, C.J.I.)
15. Noted: Beijing Statement లో న్యాయ వ్యవస్థ లక్ష్యాల్లో ఇవి ఉన్నాయి (Verma, C.J.I.).
    • అందరు వ్యక్తులు Rule of Law కింద సురక్షితంగా జీవించగలరని నిర్ధారించడం.
    • న్యాయ విధి సరైన పరిమితుల్లో, మానవ హక్కుల పాటింపు, సాధనను ప్రోత్సహించడం.
    • వ్యక్తుల మధ్య, వ్యక్తులు, రాజ్యం మధ్య చట్టాన్ని నిష్పాక్షికంగా అమలు చేయడం.
16. Noted: సమానత్వం ఆధారంగా ఉపాధి వివక్షను తొలగించాలని Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (CEDAW) ఆర్టికల్ 11(1) రాజ్యాలను కోరుతుంది. పని చేసే హక్కును విడదీయలేని హక్కుగా, పని పరిస్థితుల్లో ఆరోగ్య రక్షణ, భద్రత హక్కును అది జాబితా చేస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
17. Noted: సదస్సులోని హక్కులను సాధించడానికి అన్ని అవసరమైన జాతీయ చర్యలను తీసుకోవాలని CEDAW ఆర్టికల్ 24 రాజ్యాలకు నిబద్ధత ఇస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
18. Noted: పని ప్రదేశంలో sexual harassment వంటి లింగ-నిర్దిష్ట హింస వల్ల ఉపాధిలో సమానత్వం తీవ్రంగా దెబ్బతినవచ్చని ఆర్టికల్ 11 పై CEDAW సాధారణ సిఫారసులు చెబుతాయి. (Verma, C.J.I.)
19. Noted: శారీరక స్పర్శలు, ప్రయత్నాలు, లైంగిక ధోరణి వ్యాఖ్యలు, అశ్లీలత చూపడం, లైంగిక డిమాండ్ల వంటి, అవాంఛిత లైంగిక ప్రవర్తనగా sexual harassment ను సిఫారసులు వర్ణిస్తాయి. అలాంటి ప్రవర్తన అవమానకరం, ఆరోగ్య, భద్రత సమస్య కావచ్చు. (Verma, C.J.I.)
20. Noted: ఆమె అభ్యంతరం ఉపాధిలో, నియామకం లేదా పదోన్నతితో సహా, తనకు ప్రతికూలమవుతుందని నమ్మడానికి స్త్రీకి సహేతుక కారణాలు ఉన్నప్పుడు, లేదా అది శత్రు పని వాతావరణాన్ని సృష్టించినప్పుడు ఆ ప్రవర్తన వివక్షాపూరితం. (Verma, C.J.I.)
21. Noted: పరిహారంతో సహా ప్రభావవంతమైన ఫిర్యాదు విధానాలు, ఉపశమనాలు ఇవ్వాలి. sexual harassment పై, స్త్రీలను రక్షించే చర్యలపై రాజ్యాలు నివేదించాలి. (Verma, C.J.I.)
22. Noted: ఇక్కడ ప్రధానం కాని రిజర్వేషన్లతో భారతదేశం 25 జూన్ 1993న CEDAW తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. (Verma, C.J.I.)
23. Noted: బీజింగ్‌లో జరిగిన Fourth World Conference on Women లో, స్త్రీలపై జాతీయ విధానానికి, స్త్రీల మానవ హక్కులకు ప్రజా రక్షకుడిగా Commission for Women's Rights కు, Platform for Action ను పర్యవేక్షించే జాతీయ యంత్రాంగానికి భారతదేశం కట్టుబడింది. (Verma, C.J.I.)
24. Held: లింగ సమానత్వ రాజ్యాంగ హామీ స్వభావాన్ని, పరిధిని వివరించడానికి వీటిపై ఆధారపడటానికి కోర్టుకు సందేహం లేదు. (Verma, C.J.I.)
25. Held: sexual harassment లేదా దుర్వినియోగ నివారణతో సహా లింగ సమానత్వపు అన్ని కోణాలను కవర్ చేయడానికి ప్రాథమిక హక్కులకు తగినంత విస్తృతి ఉంది. న్యాయ వ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం రాజ్యాంగ పథకంలో భాగం. అమలైన దేశీయ చట్టం లేనప్పుడు, అసంగతం లేనప్పుడు అంతర్జాతీయ సదస్సులు, నియమాలను వాటిలోకి చదవాలి. (Verma, C.J.I.)
26. Held: అసంగతం లేని, దేశీయ చట్టంలో శూన్యం ఉన్న చోట, దేశీయ చట్టాన్ని అర్థం చేసుకునేటప్పుడు అంతర్జాతీయ సదస్సులు, నియమాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవడం న్యాయ వ్యాఖ్యానంలో ఆమోదించిన నియమం. (Verma, C.J.I.)
27. Noted: ఆస్ట్రేలియా హైకోర్టు Minister for Immigration and Ethnic Affairs v. Teoh (128 ALR 535) లో, వ్యతిరేక శాసనం లేకపోతే అలాంటి నియమాలు పాటిస్తారన్న చట్టబద్ధ ఆశను గుర్తించింది. Bill of Rights లేకపోయినా అది అలా చేసింది. (Verma, C.J.I.)
28. Noted: Nilabati Behera v. State of Orissa (1993 (2) SCC 746) లో, ICCPR లోని ఒక నిబంధనను ప్రస్తావించారు. హామీ ఇచ్చిన హక్కును అమలు చేయడానికి అమలు చేయదగిన నష్టపరిహార హక్కు పరాయిది కాదన్న అభిప్రాయానికి, torts లో private law ఉపశమనం కంటే భిన్నంగా ఆర్టికల్ 32 కింద public law ఉపశమనంగా అది మద్దతిచ్చింది. (Verma, C.J.I.)
29. Held: అన్ని మానవ కార్యకలాపాల రంగాల్లో లింగ సమానత్వాన్ని కలిగి ఉన్న ప్రాథమిక హక్కులను వివరించడానికి ఈ సదస్సులను, నియమాలను ఉపయోగించలేకపోవడానికి కారణం లేదు. (Verma, C.J.I.)
30. Held: లింగ సమానత్వం, పని వద్ద sexual harassment నుంచి రక్షణ అనే ప్రాథమిక మానవ హక్కుపై అమలైన చట్టం లేనందున, చట్టం వచ్చేవరకు అన్ని పని ప్రదేశాలు, ఇతర సంస్థల కోసం కోర్టు మార్గదర్శకాలు, నియమాలను రూపొందిస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
31. Held: ఇది ఆర్టికల్ 32 కింద అధికారాన్ని వినియోగిస్తూ చేస్తున్నారు. దీనిని "the law declared by this Court under Article 141 of the Constitution" గా పరిగణిస్తామని నొక్కి చెబుతున్నారు. అంటే ఆర్టికల్ 141 కింద ఈ కోర్టు ప్రకటించిన చట్టం. (Verma, C.J.I.)

మార్గదర్శకాలు, నియమాలు

1. Noted: మార్గదర్శకాలు Protection of Human Rights Act, 1993 సెక్షన్ 2(d) లోని మానవ హక్కుల నిర్వచనాన్ని పరిగణిస్తాయి. ప్రస్తుత సివిల్, శిక్షా చట్టాలు పని వద్ద sexual harassment నుంచి స్త్రీలను తగినంతగా రక్షించవని, శాసనానికి గణనీయమైన సమయం పడుతుందని అవి గమనిస్తాయి. (Verma, C.J.I.)
2. Held: మార్గదర్శకం 1, యజమాని బాధ్యత. యజమాని లేదా ఇతర బాధ్యతగల వ్యక్తులు "prevent or deter the commission of acts of sexual harassment" చేయాలి, అంటే sexual harassment చర్యలను నివారించాలి లేదా నిరోధించాలి. అవసరమైన అన్ని చర్యలు తీసుకుని పరిష్కారం, సెటిల్మెంట్ లేదా ప్రాసిక్యూషన్ కోసం విధానాలు ఇవ్వాలి. (Verma, C.J.I.)
3. Held: మార్గదర్శకం 2, నిర్వచనం. sexual harassment లో నేరుగా లేదా సూచనతో అవాంఛిత లైంగిక ప్రవర్తన, కింది వాటివంటివి ఉంటాయి. (Verma, C.J.I.)
   • శారీరక స్పర్శ, ప్రయత్నాలు.
   • లైంగిక అనుగ్రహాల డిమాండ్ లేదా అభ్యర్థన.
   • లైంగిక ధోరణి వ్యాఖ్యలు.
   • అశ్లీలత చూపడం.
   • లైంగిక స్వభావం గల ఇతర అవాంఛిత శారీరక, మౌఖిక లేదా అమౌఖిక ప్రవర్తన.
4. Held: బాధితురాలికి తన ఉపాధి లేదా పని విషయంలో సహేతుక భయం ఉన్న చోట ఇది వర్తిస్తుంది. ప్రభుత్వ, ప్రజా లేదా ప్రైవేటు సంస్థలో జీతం, గౌరవ భృతి తీసుకునే లేదా స్వచ్ఛందంగా పనిచేసే స్త్రీలను ఇది కవర్ చేస్తుంది. (Verma, C.J.I.)
5. Held: ఆ ప్రవర్తన అవమానకరం, ఆరోగ్య, భద్రత సమస్య కావచ్చు. ఆమె అభ్యంతరం ఉపాధి లేదా పనిలో, నియామకం లేదా పదోన్నతితో సహా, తనకు ప్రతికూలమవుతుందని నమ్మడానికి స్త్రీకి సహేతుక కారణాలు ఉన్నప్పుడు, లేదా అది శత్రు పని వాతావరణాన్ని సృష్టించినప్పుడు ఉదాహరణకు అది వివక్షాపూరితం. ఆమె అంగీకరించకపోతే లేదా అభ్యంతరం చెబితే ప్రతికూల పర్యవసానాలు రావచ్చు. (Verma, C.J.I.)
6. Held: మార్గదర్శకం 3, నివారణ చర్యలు. ఈ బాధ్యత సాధారణత్వానికి భంగం లేకుండా, ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేటు రంగంలోని యజమానులందరూ లేదా బాధ్యులైన వ్యక్తులు తగిన చర్యలు తీసుకోవాలి. (Verma, C.J.I.)
   • నిర్వచించిన sexual harassment పై స్పష్టమైన నిషేధాన్ని తగిన మార్గాల్లో నోటిఫై చేయాలి, ప్రచురించాలి, వ్యాప్తి చేయాలి.
   • ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల ప్రవర్తన, క్రమశిక్షణ నియమాల్లో, నేరస్థుడికి తగిన శిక్షలతో, sexual harassment ను నిషేధించే నియమాలు ఉండాలి.
   • ప్రైవేటు యజమానులకు, Industrial Employment (Standing Orders) Act, 1946 కింద standing orders లో నిషేధాలను చేర్చాలి.
   • శత్రు వాతావరణం లేకుండా, తాను నష్టపోతున్నానని నమ్మడానికి ఏ స్త్రీకీ సహేతుక కారణాలు లేకుండా, పని, విశ్రాంతి, ఆరోగ్యం, పరిశుభ్రతకు తగిన పని పరిస్థితులు కల్పించాలి.
7. Held: మార్గదర్శకం 4, క్రిమినల్ ప్రొసీడింగ్స్. ఆ ప్రవర్తన Indian Penal Code లేదా మరొక చట్టం కింద నిర్దిష్ట నేరమైతే, తగిన అధికారికి ఫిర్యాదు చేయడం ద్వారా యజమాని చర్య తీసుకోవాలి. (Verma, C.J.I.)
8. Held: ఫిర్యాదులను నిర్వహించేటప్పుడు బాధితులు లేదా సాక్షులు బాధితులు కాకుండా, వివక్షకు గురికాకుండా యజమాని చూడాలి. నేరస్థుడి బదిలీ, లేదా తమ బదిలీ కోరే అవకాశం బాధితులకు ఉండాలి. (Verma, C.J.I.)
9. Held: మార్గదర్శకం 5, క్రమశిక్షణ చర్య. ఆ ప్రవర్తన సంబంధిత సర్వీసు నియమాల కింద దుష్ప్రవర్తన అయితే, ఆ నియమాల కింద యజమాని తగిన క్రమశిక్షణ చర్య ప్రారంభించాలి. (Verma, C.J.I.)
10. Held: మార్గదర్శకం 6, ఫిర్యాదు యంత్రాంగం. ఆ ప్రవర్తన నేరమైనా, సర్వీసు నియమాల ఉల్లంఘనైనా కాకపోయినా, యజమాని సంస్థలో తగిన ఫిర్యాదు యంత్రాంగాన్ని సృష్టించాలి. అది ఫిర్యాదుల కాలపరిమితితో కూడిన నిర్వహణను నిర్ధారించాలి. (Verma, C.J.I.)
11. Held: మార్గదర్శకం 7, Complaints Committee. అవసరమైన చోట Complaints Committee, ప్రత్యేక counsellor లేదా గోప్యతతో సహా ఇతర సహాయ సేవను అందించడానికి యంత్రాంగం తగినదై ఉండాలి. (Verma, C.J.I.)
12. Held: కమిటీకి ఒక మహిళ నేతృత్వం వహించాలి, సభ్యుల్లో సగం కంటే తక్కువ కాకుండా మహిళలు ఉండాలి. ఉన్నత స్థాయిల నుంచి ఒత్తిడిని నివారించడానికి, అందులో NGO లేదా sexual harassment తో పరిచయం ఉన్న మరో సంస్థ అనే మూడవ పక్షం ఉండాలి. (Verma, C.J.I.)
13. Held: ఫిర్యాదులపై, తీసుకున్న చర్యపై సంబంధిత ప్రభుత్వ శాఖకు కమిటీ వార్షిక నివేదిక ఇవ్వాలి. కమిటీ నివేదికలతో సహా మార్గదర్శకాల పాటింపుపై యజమానులు, బాధ్యులైన వ్యక్తులు కూడా నివేదించాలి. (Verma, C.J.I.)
14. Held: మార్గదర్శకం 8, కార్మికుల చొరవ. కార్మికుల సమావేశాలు, ఇతర తగిన వేదికల్లో sexual harassment అంశాలను ఉద్యోగులు లేవనెత్తడానికి అనుమతించాలి. యజమాని-ఉద్యోగి సమావేశాల్లో దీనిని నిర్ణయాత్మకంగా చర్చించాలి. (Verma, C.J.I.)
15. Held: మార్గదర్శకం 9, అవగాహన. మహిళా ఉద్యోగుల హక్కులపై అవగాహన కల్పించాలి, ముఖ్యంగా మార్గదర్శకాలను, శాసనం వచ్చినప్పుడు తగిన శాసనాన్ని ప్రముఖంగా నోటిఫై చేయడం ద్వారా. (Verma, C.J.I.)
16. Held: మార్గదర్శకం 10, మూడవ పక్షాలు. మూడవ పక్షం లేదా బయటి వ్యక్తి చర్య లేదా విస్మరణ వల్ల sexual harassment జరిగినప్పుడు, ప్రభావితమైన వ్యక్తికి మద్దతు, నివారణ చర్యల పరంగా సహాయపడటానికి యజమాని, బాధ్యులైన వ్యక్తి అవసరమైన, సహేతుక చర్యలన్నీ తీసుకోవాలి. (Verma, C.J.I.)
17. Held: మార్గదర్శకం 11. ప్రైవేటు రంగంలోని యజమానులు కూడా ఈ మార్గదర్శకాలను పాటించేలా, శాసనంతో సహా తగిన చర్యలను స్వీకరించడాన్ని పరిగణించాలని కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను కోరుతున్నారు. (Verma, C.J.I.)
18. Held: మార్గదర్శకం 12. మార్గదర్శకాలు Protection of Human Rights Act, 1993 కింద ఏ హక్కులకూ భంగం కలిగించవు. (Verma, C.J.I.)
19. Held: పనిచేసే మహిళల లింగ సమానత్వ హక్కును కాపాడి అమలు చేయడానికి అన్ని పని ప్రదేశాల్లో మార్గదర్శకాలు, నియమాలను కఠినంగా పాటించాలని కోర్టు ఆదేశిస్తుంది. "These directions would be binding and enforceable in law until suitable legislation is enacted to occupy the field". అంటే రంగాన్ని ఆక్రమించే తగిన శాసనం వచ్చేవరకు ఈ ఆదేశాలు చట్టంలో కట్టుబడి, అమలు చేయదగినవి. (Verma, C.J.I.)
20. Held: రిట్ పిటిషన్లు ఆ ప్రకారం పరిష్కరించబడ్డాయి. (Verma, C.J.I.)

ఆధారాలు (Authorities)

• Minister for Immigration and Ethnic Affairs v. Teoh (128 ALR 535): ఆస్ట్రేలియా హైకోర్టు; Bill of Rights లేకపోయినా అంతర్జాతీయ నియమాలు పాటిస్తారన్న చట్టబద్ధ ఆశ (Verma, C.J.I.). మూలం ఈ కేసును Minister fro Immigration and Ethnic Affairs vs. Tech. అని ముద్రించింది.
• Nilabati Behera v. State of Orissa (1993 (2) SCC 746): ఆర్టికల్ 32 కింద public law ఉపశమనంగా నష్టపరిహారానికి ICCPR నిబంధన మద్దతిచ్చింది (Verma, C.J.I.).
• ప్రస్తావించిన సాధనాలు (Verma, C.J.I.):
  • Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, ఆర్టికల్స్ 11, 24, సాధారణ సిఫారసులు 22 నుంచి 24.
  • LAWASIA ప్రాంతంలో న్యాయ వ్యవస్థ స్వాతంత్ర్య సూత్రాలపై Beijing Statement.
  • ICCPR.
  • Fourth World Conference on Women, బీజింగ్‌లో భారతదేశ నిబద్ధతలు.
• మూల పాఠంలో ఉన్న పేర్ల రూపాలు: Vishaka & Ors v. State Of Rajasthan & Ors (ఈ కేసు శీర్షిక), Immigration and Ethnic Affairs v. Tech. (Teoh కేసుకు మూలం స్పెల్లింగ్).

ప్రస్తావించిన నిబంధనలు

• Articles 14, 15, 19(1)(g), 21, Constitution: సమానత్వం, వివక్ష లేకపోవడం, ఉపాధిని ఆచరించే హక్కు, గౌరవంతో జీవితంతో సహా జీవితం, స్వేచ్ఛ.
• Article 15(1), (3): లింగం మాత్రమే కారణంగా వివక్ష లేకపోవడం, స్త్రీలు, పిల్లల కోసం ప్రత్యేక నిబంధన.
• Article 32: ప్రాథమిక హక్కులను అమలు చేసే ఉపశమనం.
• Article 42: న్యాయమైన, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రసూతి ఉపశమనం.
• Articles 51(c), 51A(a), (e): అంతర్జాతీయ చట్టం, ఒప్పంద బాధ్యతల పట్ల గౌరవం; స్త్రీల గౌరవానికి భంగకరమైన ఆచారాలను త్యజించడంతో సహా fundamental duties.
• Articles 73, 141, 253, Seventh Schedule List I ఎంట్రీ 14: Union కార్యనిర్వాహక అధికారం; మార్గదర్శకాలను ఆర్టికల్ 141 కింద కోర్టు ప్రకటించిన చట్టంగా పరిగణిస్తారు; ఒప్పందాలను అమలు చేసే పార్లమెంటు అధికారం.
• Section 2(d), Protection of Human Rights Act, 1993: మానవ హక్కుల నిర్వచనం, మార్గదర్శకాలు దానిని పరిగణిస్తాయి.
• Industrial Employment (Standing Orders) Act, 1946: ప్రైవేటు యజమానులు నిషేధాలను standing orders లో చేర్చాలి.
• Indian Penal Code: ప్రవర్తన నిర్దిష్ట నేరమైతే, యజమాని అధికారికి ఫిర్యాదు చేయాలి.

తీర్పు

1. చట్టం వచ్చేవరకు, అన్ని పని ప్రదేశాలు, ఇతర సంస్థల్లో తగిన పాటింపు కోసం కోర్టు మార్గదర్శకాలు, నియమాలను రూపొందిస్తుంది (Verma, C.J.I.).
2. యజమాని లేదా ఇతర బాధ్యతగల వ్యక్తి sexual harassment ను నివారించాలి లేదా నిరోధించాలి, పరిష్కారం, సెటిల్మెంట్ లేదా ప్రాసిక్యూషన్ కోసం విధానాలు ఇవ్వాలి (మార్గదర్శకం 1) (Verma, C.J.I.).
3. sexual harassment ను మార్గదర్శకం 2 లో నిర్వచించినట్లు నిర్వచించారు, యజమానులు మార్గదర్శకం 3 లోని నివారణ చర్యలు తీసుకోవాలి (Verma, C.J.I.).
4. అవసరమైన చోట యజమానులు క్రిమినల్, క్రమశిక్షణ చర్యలు ప్రారంభించాలి, మహిళ నేతృత్వంలో, కనీసం సగం మహిళా సభ్యులతో, మూడవ పక్షం సభ్యునితో కూడిన Complaints Committee తో ఫిర్యాదు యంత్రాంగాన్ని సృష్టించాలి (మార్గదర్శకాలు 4 నుంచి 7) (Verma, C.J.I.).
5. యజమానులు కార్మికులు అంశాన్ని లేవనెత్తడానికి అనుమతించాలి, అవగాహన కల్పించాలి, మూడవ పక్షాల చర్యల వల్ల ప్రభావితమైన వ్యక్తులకు మద్దతివ్వాలి (మార్గదర్శకాలు 8 నుంచి 10) (Verma, C.J.I.).
6. బాధితులు నేరస్థుడి బదిలీ లేదా తమ బదిలీ కోరగలగాలి, ఫిర్యాదులను కాలపరిమితితో నిర్వహించాలి (మార్గదర్శకాలు 4, 6) (Verma, C.J.I.).
7. ప్రైవేటు రంగం కోసం శాసనంతో సహా చర్యలను స్వీకరించడాన్ని పరిగణించాలని కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను కోరుతున్నారు (మార్గదర్శకం 11) (Verma, C.J.I.).
8. మార్గదర్శకాలు Protection of Human Rights Act, 1993 కింద హక్కులకు భంగం కలిగించవు (మార్గదర్శకం 12) (Verma, C.J.I.).
9. అన్ని పని ప్రదేశాల్లో మార్గదర్శకాలు, నియమాలను కఠినంగా పాటించాలి. తగిన శాసనం వచ్చేవరకు అవి చట్టంలో కట్టుబడి, అమలు చేయదగినవి. రిట్ పిటిషన్లు పరిష్కరించబడ్డాయి (Verma, C.J.I.).
10. తీర్పు ఖర్చులపై ఉత్తర్వును నమోదు చేయలేదు.

న్యాయసూత్రం / Ratio

పనిచేసే మహిళపై sexual harassment ఆర్టికల్స్ 14, 15, 19(1)(g), 21 కింద ఆమె ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘిస్తుంది. దేశీయ చట్టం, అసంగతం లేని చోట, అంతర్జాతీయ సదస్సులు, నియమాలను ఆ హక్కుల్లోకి చదువుతారు. అప్పుడు కోర్టు ఆర్టికల్ 32 కింద మార్గదర్శకాలు రూపొందించవచ్చు. కోర్టు మాటల్లో, "These directions would be binding and enforceable in law until suitable legislation is enacted to occupy the field". అంటే రంగాన్ని ఆక్రమించే తగిన శాసనం వచ్చేవరకు ఈ ఆదేశాలు చట్టంలో కట్టుబడి, అమలు చేయదగినవి.

విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ

తీర్పు పాఠం ఆధారంగా చేసిన విశ్లేషణ.

మార్గదర్శకాలు శాసన శూన్యంపై ఆధారపడి, శాసనంతో ముగుస్తాయి. భద్రత, గౌరవానికి ప్రాథమిక బాధ్యత శాసనసభ, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలదని కోర్టు చెబుతుంది. ఏ చట్టమూ రంగాన్ని ఆక్రమించలేదు కాబట్టి అది చర్య తీసుకుంటుంది, తగిన శాసనం వచ్చేవరకు మాత్రమే ఆదేశాలు కట్టుబడి ఉంటాయని చెబుతుంది.

Union అంగీకారం మార్గదర్శకాలను తీర్చిదిద్దుతుంది. విచారణలు సాగుతున్నప్పుడు మార్గదర్శకాలను రూపొందించారని, సొలిసిటర్ జనరల్ ద్వారా Union అంగీకరించిందని తీర్పు నమోదు చేస్తుంది. ఆ అంగీకారం లేకపోతే కోర్టు ఏమి చేసేదో అది చెప్పదు.

మార్గదర్శకాలు ప్రైవేటు రంగానికి కేవలం అభ్యర్థన ద్వారానే చేరతాయి. మార్గదర్శకం 3 ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు యజమానులను కవర్ చేస్తుంది, ముగింపు ఆదేశం అన్ని పని ప్రదేశాలకు వర్తిస్తుంది. మార్గదర్శకం 11 ప్రైవేటు రంగం కోసం చర్యలను పరిగణించాలని ప్రభుత్వాలను మాత్రమే కోరుతుంది, కాబట్టి ప్రైవేటు రంగ మార్గాన్ని తీర్పు పాక్షికంగా శాసనానికి వదిలేస్తుంది.

ప్రాముఖ్యత

• పని ప్రదేశంలో sexual harassment ను లింగ సమానత్వం, జీవించే హక్కు, స్వేచ్ఛ హక్కుల ఉల్లంఘనగా కోర్టు ప్రకటించింది.
• దేశీయ చట్టం లేనప్పుడు అంతర్జాతీయ సదస్సులను, ముఖ్యంగా CEDAW ను, ప్రాథమిక హక్కుల్లోకి చదివింది.
• sexual harassment నిర్వచనం, మహిళ నేతృత్వంలోని Complaints Committee తో సహా వివరమైన మార్గదర్శకాలను రూపొందించింది.
• మార్గదర్శకాలు ఆర్టికల్ 141 కింద కోర్టు ప్రకటించిన చట్టమని, శాసనం వచ్చేవరకు కట్టుబడి ఉంటాయని చెప్పింది.
• అంతర్జాతీయ నియమాలను ఉపయోగించడానికి మద్దతుగా Nilabati Behera లో ఆర్టికల్ 32 కింద నష్టపరిహార ఉపశమనాన్ని పరిగణించింది.

పరీక్షకు ముఖ్యమైన అంశాలు

• ఒక వాక్యంలో వాస్తవాలు: రాజస్థాన్ సామాజిక కార్యకర్తపై ఆరోపిత సామూహిక అత్యాచారం తర్వాత, పనిచేసే మహిళలను sexual harassment నుంచి రక్షించాలని ఆర్టికల్ 32 కింద class action కోరింది.
• నియమం: sexual harassment ఆర్టికల్స్ 14, 15, 19(1)(g), 21 ను ఉల్లంఘిస్తుంది. ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధం కాని అంతర్జాతీయ సదస్సులను వాటిలోకి చదువుతారు.
• మార్గదర్శకాలు: మార్గదర్శకం 2 లో నిర్వచనం; మార్గదర్శకం 3 లో నివారణ చర్యలు; మార్గదర్శకం 7 లో Complaints Committee, మహిళ నేతృత్వంలో, కనీసం సగం మహిళలు, మూడవ పక్షం సభ్యునితో.
• ఉచ్చు: మార్గదర్శకాలు ఆర్టికల్ 141 కింద ప్రకటించిన చట్టంగా కట్టుబడి ఉంటాయి, కానీ తగిన శాసనం వచ్చేవరకు మాత్రమే.
• ఉచ్చు: మార్గదర్శకాలను Union అంగీకారంతో రూపొందించారు, మార్గదర్శకం 11 ప్రైవేటు రంగం కోసం చర్యలను మాత్రమే అభ్యర్థిస్తుంది.
• అంతర్జాతీయ మూలాలు: CEDAW ఆర్టికల్స్ 11, 24; Beijing Statement; Union List ఎంట్రీ 14 తో ఆర్టికల్ 51(c), ఆర్టికల్ 253.
• ఖర్చులు: ఉత్తర్వు నమోదు కాలేదు.

ఈ పేజీ తీర్పు పూర్తి పాఠం ఆధారంగా తయారు చేయబడింది.