Nilabati Behera v. State of Orissa (నీలాబతి బెహెరా v. స్టేట్ ఆఫ్ ఒరిస్సా)

ఒరిస్సాలో తన కొడుకు పోలీసు కస్టడీలో చనిపోయిన తర్వాత ఒక తల్లి సుప్రీం కోర్టుకు ఉత్తరం రాసింది. కోర్టు ఆ ఉత్తరాన్ని writ petition గా పరిగణించి, అది custodial death అని తేల్చింది. Article 32 కింద రాష్ట్రం పరిహారం చెల్లించాలని, sovereign immunity (రాష్ట్రానికి ఉండే పాత రక్షణ కవచం) ఇక్కడ రక్షణ కాదని కోర్టు చెప్పింది.

త్వరిత పునశ్చరణ

పూర్తి తీర్పు చదవండి: jajharkhand.in (unofficial copy)

పక్షకారులు

Smt. Nilabati Behera alias Lalita Behera — పిటిషనర్; Suman Behera తల్లి. writ petition గా మారిన ఉత్తరాన్ని ఆమె రాసింది.

State of Orissa — ప్రతివాది. పరిహారం చెల్లించాలని దీనిని ఆదేశించారు.

Sarat Chandra Barik — ప్రతివాది No. 6; Assistant Sub-Inspector of Police, Jaraikela Police Outpost, Police Station Bisra, Sundergarh జిల్లా.

Chhabil Kujur — ప్రతివాది; Jeraikela Police Outpost లోని Police Constable No. 127. Outpost వద్ద Suman Behera కు కాపలా ఉన్నాడు.

ఇతర పోలీసు అధికారులు — రాష్ట్రంతో పాటు, పేర్కొన్న ఇద్దరు అధికారులతో పాటు ప్రతివాదులుగా చేర్చబడ్డారు (impleaded).

Suman Behera — పిటిషనర్ కొడుకు; మరణించినవాడు; సుమారు 22 ఏళ్ల వయసు.

Mr. M.S. Ganesh — amicus curiae (కోర్టుకు సహాయం చేయడానికి నియమించిన న్యాయవాది) గా, పిటిషనర్ తరఫున హాజరయ్యారు.

Mr. Altaf Ahmed, Additional Solicitor General — ప్రతివాదుల తరఫున; A.K. Panda, Naresh Kumar Sharma లతో కలిసి.

విచారణ చరిత్ర

1. 14 సెప్టెంబర్ 1988న పిటిషనర్ సుప్రీం కోర్టుకు ఉత్తరం రాసింది. కోర్టు దాన్ని Article 32 కింద writ petition గా పరిగణించింది (Writ Petition (Crl.) No. 488 of 1988).
2. దానికి ముందు, 11 మార్చి 1988న Regional Forensic Science Laboratory తాడు గురించి నివేదిక ఇచ్చింది. కటక్‌కు చెందిన Dr. K.K. Mishra 15 ఫిబ్రవరి 1988న అభిప్రాయం ఇచ్చారు.
3. Executive Magistrate, Circle Inspector of Police చేసిన సంయుక్త విచారణ 19 డిసెంబర్ 1988న నివేదిక ఇచ్చింది. Suman Behera తప్పించుకుని రైలు ప్రమాదంలో చనిపోయాడని అది చెప్పింది.
4. 4 మార్చి 1991న సుప్రీం కోర్టు Sundergarh District Judge ని విచారణ జరిపి నివేదిక ఇవ్వాలని ఆదేశించింది. పక్షాలు ఆయన ముందు సాక్ష్యం సమర్పించాయి.
5. 4 సెప్టెంబర్ 1991న District Judge తన Inquiry Report ఇచ్చాడు. Suman Behera Police Outpost లో పోలీసు కస్టడీలో అతనికి కలిగించిన అనేక గాయాల వల్ల చనిపోయాడని అది తేల్చింది.
6. ప్రతివాదులు ఆ నివేదికను వ్యతిరేకించారు. సుప్రీం కోర్టు విషయాన్ని మళ్లీ మొదటి నుంచి పరిశీలించింది.
7. తీర్పు 24 మార్చి 1993న వెలువడింది. Verma, J. ప్రధాన అభిప్రాయం ఇచ్చారు. Dr. Anand, J. ఏకీభవిస్తూ అభిప్రాయం ఇచ్చారు.

వాస్తవాలు

1. 1 డిసెంబర్ 1987 ఉదయం సుమారు 8 గంటలకు Suman Behera ను అతని ఇంటి నుంచి పోలీసు కస్టడీలోకి తీసుకున్నారు. ప్రతివాది No. 6 Sarat Chandra Barik, Assistant Sub-Inspector of Police అతన్ని తీసుకువెళ్లాడు.
2. ఒక దొంగతనం దర్యాప్తుకు సంబంధించి ఈ అరెస్టు జరిగింది. అతన్ని ఒరిస్సాలోని Jaraikela Police Outpost లో నిర్బంధించారు.
3. Suman Behera ను, మరో నిందితుడు Mahi Sethi ని కలిపి చేతులకు సంకెళ్లు వేసి కట్టేశారు. వారిని కస్టడీలో ఉంచారు.
4. సుమారు రాత్రి 8 గంటలకు అతని తల్లి, నానమ్మ Outpost కు భోజనం తీసుకెళ్లారు. అతను తిన్నాడు, ఆ ఇద్దరూ వెళ్లిపోయారు. అతను పోలీసు కస్టడీలోనే ఉన్నాడు.
5. ఆ రాత్రి Police Constable Chhabil Kujur, మరికొందరు Outpost వద్ద ఉన్నారు.
6. 2 డిసెంబర్ 1987 మధ్యాహ్నం సుమారు 2 గంటలకు అతని మృతదేహం రైలు పట్టాలపై ఒక వంతెన దగ్గర దొరికిందని పిటిషనర్‌కు తెలిసింది. అది Jaraikela రైల్వే స్టేషన్ దగ్గర, Jeraikela – Bhalulata స్టేషన్ల మధ్య Kilometer No. 385/29 వద్ద ఉంది.
7. మృతదేహానికి సంకెళ్లు, అనేక గాయాలు ఉన్నాయి. అతని మరణం అసహజం; ఆ గాయాల వల్లే జరిగింది.
8. పోలీసుల కథనం: 1, 2 డిసెంబర్ 1987 రాత్రి సుమారు 3 గంటలకు అతను Outpost నుంచి తప్పించుకున్నాడు. వెతికినా దొరకలేదని, రైలు అతనిపై నుంచి వెళ్లిందని వారు చెప్పారు.
9. ఇది custodial death అని పిటిషనర్ చెప్పింది. కస్టడీలో కలిగిన గాయాలతో చనిపోయాడని, తర్వాత మృతదేహాన్ని పట్టాలపై పడేశారని ఆమె చెప్పింది.
10. ఉదయం రైల్వే సిబ్బంది మృతదేహాన్ని చూశారు. పోలీసులు మృతదేహాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి చాలా ఆలస్యంగా, పగటివేళ ఆ స్థలానికి చేరారు.
11. పోస్ట్‌మార్టం చేసిన డాక్టర్ అనేక గాయాలను నమోదు చేశాడు. వాటిలో పుర్రె ఎముకల విరుగుళ్లు, ఎడమ humerus, ఎడమ femur విరుగుళ్లు, mandible, maxilla విరుగుళ్లు, అనేక lacerations, bruises ఉన్నాయి.
12. పోస్ట్‌మార్టంలో నమోదైన బాహ్య గాయాలు:
    • దెబ్బతిన్న ముఖం, ఎడమ temporal ప్రాంతం (ఎముక వరకు), కుడి mastoid process పైన, నుదుటిపై lacerations.
    • ఎడమ చేయి, ఎడమ తొడ, రెండు మోకాళ్లు, ఎడమ కాలు, కుడి పాదం వేళ్లు, ఎడమ పాదం dorsum (పై భాగం) పై lacerations.
    • మెడపై, ఎడమ clavicle పైన కండరం వెంట obliquely placed గా, మెడ వెనుక భాగంలో bruises.
    • కుడి భుజం, రెండు అరచేతులు, ఎడమ ముంజేయి extensor surface, కుడి మోచేయి, ఎడమ patella పై bruises.
    • కుడి iliac spine దగ్గర, రెండు scapulae వద్ద, ఎడమ పన్నెండో పక్కటెముక కింద, ఎడమ lumbar ప్రాంతం, ఎడమ పిరుదుపై bruises.
13. dissection లో కోర్టు నమోదు చేసిన అంతర్గత గాయాలు:
    • కుడి parietal, occipital ఎముకలు, frontal ఎముక (2 అంగుళాల depressed fracture), ఎడమ temporal ఎముక విరుగుళ్లు.
    • depressed fracture కింద membrane పగిలి, మెదడు పదార్థం బయటకు వచ్చింది; intracranial haemorrhage, మెదడులో lacerations ఉన్నాయి.
    • రెండు వైపులా temporal surface పై bone chips; ఎడమ humerus, ఎడమ femur, mandible రెండు కోణాలు, maxilla విరుగుళ్లు.
    • ముఖం పూర్తిగా దెబ్బతింది; ముక్కు, పెదవులు, బుగ్గలు లేవు. మొండెం ముందు భాగంలో గాయం లేదు.
14. ముఖం, ఎడమ temporal ప్రాంతంపై గాయాలు post-mortem అని, మిగిలినవి ante-mortem అని డాక్టర్ చెప్పాడు.
15. నడుస్తున్న రైలు ఈడ్చుకెళ్లడం వల్ల ఆ గాయాలు కలిగే అవకాశాన్ని డాక్టర్ తోసిపుచ్చాడు. ante-mortem గాయాలన్నీ లాఠీ దెబ్బలతో కలగవచ్చని చెప్పాడు.
16. Suman Behera వయసు సుమారు 22; నెల ఆదాయం Rs.1200 నుంచి Rs.1500. ఈ నిర్ధారణ District Judge నమోదు చేసిన సాక్ష్యంపై ఆధారపడింది.

లేవనెత్తిన వివాదాంశాలు

1. పిటిషనర్ ఆరోపించినట్లు ఇది custodial death నా?
2. అయితే, Article 21 కింద జీవించే ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘనకు Article 32 కింద జరిగే విచారణలో రాష్ట్రం పరిహారం చెల్లించాలా?
3. Kasturilal Ralia Ram Jain v. State of Uttar Pradesh దృష్ట్యా, ఆ దావాకు వ్యతిరేకంగా రాష్ట్రం sovereign immunity వాదన వినిపించవచ్చా?
4. ఎంత పరిహారం సముచితం, దాన్ని ఎలా చెల్లించాలి?

వాదనలు

పిటిషనర్ తరఫున (Mr. M.S. Ganesh, పిటిషనర్ కోసం amicus curiae):

• విచారణలో సమర్పించిన సాక్ష్యం ప్రతివాదుల రక్షణ వాదనకు మద్దతు ఇవ్వదు.
• Suman Behera పోలీసు కస్టడీలో అతనికి కలిగిన గాయాలతో చనిపోయాడన్న District Judge నిర్ధారణను తిరస్కరించడానికి కారణం లేదు.

ప్రతివాదుల తరఫున (Mr. Altaf Ahmed, Additional Solicitor General):

• 2 డిసెంబర్ 1987 తెల్లవారుజామున సుమారు 3 గంటలకు Suman Behera కస్టడీ నుంచి తప్పించుకున్నాడు. అతన్ని పట్టాలపై వెళ్తున్న రైలు ఢీకొని ఉండవచ్చు.
• ప్రతివాదుల సాక్ష్యం ఈ రక్షణ వాదనకు మద్దతు ఇస్తుంది. అతను తప్పించుకునే వరకే అతని భద్రతకు పోలీసులు బాధ్యులు.
• కటక్ Medical College లో Forensic Medicine Professor & Head Dr. K.K. Mishra రాతపూర్వక అభిప్రాయంపై ఆధారపడ్డారు. కదులుతున్న రైలు లేదా ఇంజిన్ తగలడం వల్ల పట్టాలపై గాయాలు కలగవచ్చని, ప్రమాదవశాత్తు పడటం ఎక్కువ సంభావ్యమని ఆయన చెప్పారు.
• Section 176 Cr.P.C. కింద 19 డిసెంబర్ 1988 సంయుక్త నివేదికను మరణ కారణంపై చట్టబద్ధ నివేదికగా ఆధారం చేసుకున్నారు.
• తల, ముఖంపై గాయాలు పోలీసు హింస వల్ల కలిగి ఉండవు. District Judge దీనికి విరుద్ధంగా చేసిన నిర్ధారణ తప్పు.
• వైద్య సాక్ష్యం లాఠీ గాయాలను చూపింది; కానీ ముఖం, ఎడమ temporal ప్రాంతంపై గాయాలు లాఠీలతో కలగలేవు.
• తాడును నమిలి తప్పించుకున్నాడనే కథనం: అతన్ని కట్టిన తాడును నమిలి తప్పించుకున్నాడని ప్రతివాదులు సూచించారు.
• ఇది custodial death అయితే Article 21 కింద పరిహారం చెల్లించే బాధ్యతను రాష్ట్రం కాదనలేదు. ఆ బాధ్యతకు వాస్తవ ఆధారం లేదన్నదే వాదన.
• sovereign immunity వాదన లేవనెత్తలేదు. Additional Solicitor General అలాంటి రక్షణ వాదన చేయలేదని Dr. Anand, J. నమోదు చేశారు.

కోర్టు తార్కికం

ఈ తీర్పులో పేరాలకు సంఖ్యలు లేవు, కాబట్టి పేరా సంఖ్యలు ఇవ్వడం లేదు. ప్రతి అభిప్రాయాన్ని కింద విడివిడిగా ఇచ్చాం.

Verma, J. అభిప్రాయం (Opinion of Verma, J.)

1. Noted: Suman Behera పోలీసు కస్టడీలో మరణించినందుకు పరిహారం కోరే దావాను నిర్ణయించడానికి 14 సెప్టెంబర్ 1988 ఉత్తరాన్ని Article 32 కింద writ petition గా పరిగణించారు.
2. Noted: ప్రతివాదులు District Judge నివేదిక సరైనదన్న దాన్ని వ్యతిరేకించినందున కోర్టు దాన్ని మళ్లీ పరిశీలించింది.
3. Held: గాయాలు ఎలా కలిగాయో వివరించాల్సిన భారం అంగీకరించిన వాస్తవాల వల్ల ప్రతివాదులపై పడింది.
   Why: Suman Behera ను కస్టడీలోకి తీసుకున్నారు, విడుదల చేయలేదు, అనేక గాయాలతో చనిపోయి కనిపించాడు. "Unless a plausible explanation is given by the respondents which is consistent with their innocence", ప్రాణాంతక గాయాలు పోలీసు కస్టడీలోనే కలిగాయని స్పష్టమైన ఊహ వస్తుంది. అప్పుడు ప్రతివాదులే బాధ్యులు.
4. Noted: ఇది custodial death అయితే Article 21 కింద పరిహారం చెల్లించే రాష్ట్ర బాధ్యతను Additional Solicitor General వివాదం చేయలేదు. ఆ బాధ్యతకు వాస్తవ ఆధారం లేదని మాత్రమే వాదించాడు.
5. Noted: ఇది custodial death నా అన్నది మొదటి ప్రశ్న. అంగీకరించిన వాస్తవాలు Facts కింద ఉన్నాయి.
6. Held: తప్పించుకునే రక్షణ వాదన నిజమైతే Suman Behera ను కనుగొనడానికి పోలీసులు వెతికినట్లు స్వతంత్రమైన, నమ్మదగిన సాక్ష్యం లేదు.
   Why: రైల్వే సిబ్బంది ఉదయం మృతదేహాన్ని చూసిన తర్వాత, పోలీసులు చాలా ఆలస్యంగా ఆ స్థలానికి చేరారు. రక్షణ వాదన విశ్వసనీయతను అంచనా వేయడంలో ఈ ప్రవర్తన ముఖ్యమైన అంశం.
7. Noted: కోర్టు పోస్ట్‌మార్టం గాయాలను పూర్తిగా పేర్కొంది (Facts చూడండి).
8. Held: పోస్ట్‌మార్టం చేసిన డాక్టర్ వైద్య సాక్ష్యం ప్రకారం, గాయాలన్నీ రైలు ప్రమాదంలో కలిగి ఉండవు. అవన్నీ కనికరం లేని కొట్టుడు వల్ల కలగవచ్చని అది చూపిస్తుంది.
9. Held: Dr. K.K. Mishra రాతపూర్వక అభిప్రాయం పెద్దగా ఉపయోగపడదు. ఆయనను సాక్షిగా విచారించలేదు.
   Why: ఆ అభిప్రాయం క్లుప్తంగా ఉంది, ఆధారం లేని ఊహలపై నిలిచింది. గాయాలు ante-mortem, post-mortem రెండూ ఉన్నాయన్న విషయం గురించి అది ఏమీ చెప్పదు. పోస్ట్‌మార్టం చేసిన డాక్టర్ సాక్ష్యాన్నే కోర్టు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
10. Held: 19 డిసెంబర్ 1988 సంయుక్త నివేదిక ప్రతివాదులకు సహాయపడదు.
    Why: పోలీసుల పాత్రే విచారణలో ఉన్నప్పుడు, Section 176 Cr.P.C. కింద విచారణను Magistrate స్వతంత్రంగా చేయాలి; పోలీసు అధికారితో కలిసి కాదు.
11. Held: తాడు సాక్ష్యం తప్పించుకున్నాడన్న కథను కూల్చేస్తుంది.
    Why: మృతదేహంపై సంకెళ్లు, తాడు ఉన్నాయి. 11 మార్చి 1988 Regional Forensic Science Laboratory నివేదిక ప్రకారం, తాడు రెండు తెగిన చివరలు కనిపించే రూపంలో సరిపోలడం లేదు. తాడును నమిలి తప్పించుకున్నాడన్న సూచనను ఇది తిరస్కరిస్తుంది.
12. Held: ఇది custodial death. Suman Behera Police Outpost లో పోలీసు కస్టడీలో ఉద్దేశపూర్వకంగా కలిగించిన గాయాలతో చనిపోయాడు.
    Why: సాక్ష్యాన్ని, పరిస్థితులను మళ్లీ పరిశీలించి, కోర్టు District Judge అదే నిర్ధారణకు వచ్చింది. మౌఖిక సాక్ష్యంతో సహా ఇతర సాక్ష్యాన్ని పేర్కొనాల్సిన అవసరం లేదని కోర్టు భావించింది.
13. Noted: ఆ నిర్ధారణ ప్రకారం, పిటిషనర్‌కు పరిహారం చెల్లించడంలో ప్రతివాదుల బాధ్యత అనే ప్రశ్న మిగిలింది.
14. Noted: ఈ కోర్టు గత తీర్పులు ఒరిస్సా రాష్ట్ర బాధ్యతను సందేహానికి తావు లేకుండా చేస్తున్నాయి. Additional Solicitor General దాన్ని సరిగ్గానే వివాదం చేయలేదు. ఆ తీర్పులు Rudul Sah, Sebastian M. Hongray, Bhim Singh, Saheli, Ravikant S. Patil.
15. Noted: ఈ కేసుల్లో రాష్ట్ర బాధ్యత ఏ సూత్రంపై పుడుతుందో స్పష్టంగా చెప్పడం సముచితమని కోర్టు చెప్పింది. tort లో నష్టపరిహారం కోసం private law కింద ఉండే బాధ్యతకు ఇది ఎలా భిన్నమో కూడా చెప్పాలి.
16. Held: ఈ కోర్టు Article 32 కింద, లేదా High Court Article 226 కింద విచారణలో ఇచ్చే పరిహారం public law remedy. ఇది ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు strict liability ఆధారంగా ఉంటుంది.
    Why: tort ఆధారిత private law దావాలో sovereign immunity రక్షణ కావచ్చు; అయినా ఈ remedy కి ఆ సూత్రం వర్తించదు.
17. Noted: Rudul Sah లో, Article 32 కింద పిటిషన్‌లో ప్రాథమిక హక్కు హరణకు ఈ కోర్టు పరిహారం ఇవ్వగలదని చెప్పింది. అది Article 21 కింద వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ హక్కు ఉల్లంఘన కేసు.
18. Noted: Rudul Sah లో Chandrachud, C.J. ఇలా చెప్పారు: పౌర, నేర కోర్టుల్లో సమర్థవంతంగా అమలు చేయగల హక్కులకు Article 32 ప్రత్యామ్నాయం కాదు. డబ్బు దావా సాధారణంగా సమర్థత ఉన్న అత్యల్ప కోర్టులో దావాగా వెళ్లాలి.
19. Noted: ప్రాథమిక హక్కు హరణకు పరిహారంగా డబ్బు చెల్లింపు ఆదేశించే అధికారం కోర్టుకు ఉందా అని Rudul Sah లో Chief Justice ప్రశ్నించారు. పరిహారం నిరాకరిస్తే స్వేచ్ఛ హక్కుకు కేవలం నోటి మాటగా గౌరవం ఇచ్చినట్లే అవుతుందని ఆయన అన్నారు.
20. Noted: అక్రమ నిర్బంధం నుంచి విడుదల ఆదేశించడానికే కోర్టు పరిమితమైతే Article 21 సారం లేకుండా పోతుందని Chief Justice అన్నారు. Article 21 అమలు కావడానికి పరిహారం ఒక ప్రభావవంతమైన మార్గం. రాష్ట్రం తన అధికారులు కలిగించిన నష్టాన్ని సరిదిద్దాలి; ఆ అధికారులపై రాష్ట్రం రుణం తీర్చుకునే హక్కు (recourse) కలిగి ఉంటుంది.
21. Held: Rudul Sah లోని కొన్ని మాటలు సందేహం కలిగించవచ్చు. వాస్తవపరంగా వివాదాస్పదమైన దావా అయితే పిటిషనర్‌ను దావా వేయమని పంపవచ్చని అవి చెప్పాయి. కోర్టు ఆ సందేహాన్ని తొలగించింది.
    Why: Article 32 లేదా 226 కింద పరిహారం ఇవ్వవచ్చన్న ఆధారంగానే తర్వాతి తీర్పులు సాగాయి. కానీ ఈ remedy స్వభావాన్ని అవి చెప్పలేదు. ఇది సాధారణ ప్రక్రియలకు భిన్నమైనది, వాటికి అదనమైనది.
22. Noted: Sebastian M. Hongray (1) లో, నిర్బంధించిన వ్యక్తి నిర్బంధ అధికారి అదుపులో ఉండగా చివరిసారి సజీవంగా కనిపించినప్పుడు, తమ వాదనను రుజువు చేయాల్సిన భారం ప్రతివాదులపై ఉందన్నారు.
23. Noted: Sebastian M. Hongray (II) లో, తప్పిపోయినవారిని హాజరుపరచనప్పుడు, వారు చనిపోయారని తేలినప్పుడు exemplary costs ఇచ్చారు. ఈ ఇవ్వడం Rudul Sah ను అనుసరించినట్లు కనిపిస్తుంది, కానీ మరేమీ చెప్పలేదు.
24. Noted: Bhim Singh లో అక్రమ నిర్బంధం Articles 21, 22(2) ను ఉల్లంఘించింది. Rudul Sah, Sebastian M. Hongray లతో స్థిరపడినట్లు Article 32 కింద కోర్టు పరిహారం ఇచ్చింది.
25. Noted: Saheli లో పోలీసు కొట్టుడుతో చనిపోయిన వ్యక్తి తల్లికి పరిహారం చెల్లించాలని రాష్ట్రాన్ని ఆదేశించారు. తన ఉద్యోగుల tortious చర్యలకు రాష్ట్రం బాధ్యత వహిస్తుందన్నదే అక్కడ చెప్పిన సూత్రం.
26. Noted: State of Maharashtra v. Ravikant S. Patil లో, సంకెళ్లతో వీధుల్లో ఊరేగించిన undertrial ఖైదీకి High Court ఇచ్చిన పరిహారాన్ని సమర్థించారు.
27. Held: Rudul Sah తప్ప, ఈ కేసుల్లో ఏవీ సూత్రంపై ఎక్కువ చెప్పలేదు. Saheli లో Kasturilal ప్రస్తావన లేదు. కాబట్టి అది Rudul Sah కు ఎక్కువ దగ్గరగా ఉంది.
28. Held: Kasturilal tort బాధ్యతకే పరిమితం. ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు రాష్ట్ర బాధ్యతకు అది వర్తించదు.
    Why: రాజ్యాంగ పథకంలో sovereign immunity కి స్థానం లేదు. Kasturilal స్వాధీనం చేసుకుని తిరిగి ఇవ్వని వస్తువుల విలువకు సంబంధించింది. అది conversion (ఇతరుల వస్తువులతో అక్రమంగా వ్యవహరించడం) tort కు నష్టపరిహారం దావా; ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన దావా కాదు. కాబట్టి అది వర్తించదు, భిన్నమైనది.
29. Noted: Privy Council తీర్పు Maharaj v. Attorney-General of Trinidad and Tobago (No. 2) ఉపయోగకరం. Trinidad and Tobago Constitution, 1962 లోని Section 6 మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనకు పరిష్కారం కోరే దరఖాస్తును అనుమతిస్తుంది.
30. Noted: Maharaj లో మెజారిటీ, Lord Diplock ద్వారా, పరిహారం హక్కు అమలు కాదన్న వాదనను తిరస్కరించింది. పరిహారం ఆదేశం స్పష్టంగా ఒక రకమైన పరిష్కారమని, అదే ఏకైక ఆచరణీయ మార్గం కావచ్చని చెప్పింది.
31. Noted: ఇది false imprisonment (అక్రమ నిర్బంధం) కు private law నష్టపరిహారం దావా కాదని Lord Diplock అన్నారు. ఇది కేవలం స్వేచ్ఛ హరణకు public law లో పరిహారం కోరే దావా.
32. Noted: ఆ కేసులో బాధ్యత విషయంలో Lord Hailsham విభేదించారు. contravention యొక్క చట్టపరమైన పరిణామంగా damages లభించే చోట, పరిష్కారం, అమలులో damages కూడా ఉండవచ్చన్న సూత్రంపై ఆయన మెజారిటీతో ఏకీభవించారు.
33. Held: ఈ సూత్రంపై Maharaj అభిప్రాయం ఏకగ్రీవం. రాజ్యాంగ హక్కు అమలు, దాని పరిష్కారంలో ఉల్లంఘన చట్టపరమైన పరిణామంగా పరిహారం ఉంటుంది.
34. Held: మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనకు public law లో పరిహారం కోరే దావా గుర్తింపు పొందిన పరిష్కారం. ఇది strict liability ఆధారంగా ఉంటుంది. tort కు damages అనే private law remedy కి ఇది భిన్నమైనది, అదనమైనది.
35. Held: హామీ ఇచ్చిన ప్రాథమిక హక్కుల భావనకు sovereign immunity రక్షణ వర్తించదు, అది పరాయిది. "It is this principle which justifies award of monetary compensation for contravention of fundamental rights".
    Why: రాష్ట్రం లేదా దాని సేవకులు తమ అధికారాల పేరుతో హక్కును ఉల్లంఘించినప్పుడు, పరిహారమే ఏకైక ఆచరణీయ పరిష్కారం. Rudul Sah సూచించింది ఇదే; తర్వాతి తీర్పులు ఆధారపడింది ఇదే.
36. Noted: ఈ అభిప్రాయానికి Ratanlal and Dhirajlal's Law of Torts (22nd Edition, 1992, Justice G.P. Singh, pages 44 to 48) లోని చర్చ మద్దతు ఇస్తుందని కోర్టు చెప్పింది. Bhagalpur కళ్లు పొడిచిన కేసులైన Khatri (II), Khatri (IV) కూడా మద్దతు ఇచ్చాయి.
37. Noted: జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను కాపాడడానికి కొత్త సాధనాలు రూపొందించడానికి, కొత్త పరిష్కారాలు కనుగొనడానికి కోర్టు సిద్ధంగా ఉండాలని Bhagalpur కేసులు చెప్పాయి. వాస్తవాలు తెలుసుకోవడానికి అనువైన ప్రక్రియను ఉపయోగించాలి.
38. Noted: Union Carbide Corporation v. Union of India లో Misra, C.J., కోర్టు తన సొంత చట్టాన్ని అభివృద్ధి చేయాలని అన్నారు. అసాధారణ పరిస్థితికి కొత్త బాధ్యత సూత్రాన్ని రూపొందించవచ్చు. ఉపశమనం ఇచ్చే కోర్టు అధికారంపై Venkatachaliah, J. కూడా ఇలాంటి వ్యాఖ్యలు చేశారు.
39. Held: "the court is not helpless" అనే అభిప్రాయంతో కోర్టు ఏకీభవించింది. Article 32 (అదే ఒక ప్రాథమిక హక్కు) ఇచ్చిన విస్తృత అధికారాలు కొత్త సాధనాలు రూపొందించే రాజ్యాంగ బాధ్యతను విధిస్తాయి. ఏకైక పరిష్కారమైన సముచిత కేసుల్లో పరిహారం ఇవ్వడానికి అవి వీలు కల్పిస్తాయి.
40. Held: Article 142 కింద అధికారం కూడా ఇందుకు అనుమతించే నిబంధన.
    Why: విరుద్ధ అభిప్రాయం కోర్టును శక్తిహీనం చేస్తుంది, రాజ్యాంగ హామీని భ్రమగా మారుస్తుంది. తప్పు చేసిన వ్యక్తికి శిక్ష, private law damages మాత్రమే మార్గాలైతే, అది ప్రాణం తీయడానికి ప్రోత్సాహంగా కూడా మారవచ్చు.
41. Held: చట్ట ప్రకారం తప్ప జీవితం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించరాదన్న హామీ నిజం కావాలంటే, ప్రతి ఉల్లంఘనను అమలు చేయగలగాలి. ప్రతి కేసు వాస్తవాలకు తగిన పరిష్కార విధానాన్ని ఎంచుకోవాలి.
42. Held: ఈ public law remedy ని వనరులు లేనివారు (have-nots) కోరినప్పుడు మరింత సులభంగా లభించాలి. private law లో తమ హక్కులు అమలు చేసుకునే స్తోమత వారికి ఉండదు. అయినా, private law పరిష్కారాలు ఎక్కడ మరింత సముచితమో అక్కడ వాటిని తప్పించుకోకుండా, దాని వినియోగంపై న్యాయ సంయమనం ఉండాలి.
43. Noted: International Covenant on Civil and Political Rights, 1966 లోని Article 9(5) ప్రకారం, చట్టవిరుద్ధ అరెస్టు లేదా నిర్బంధానికి గురైన వ్యక్తికి పరిహారం పొందే అమలు చేయదగిన హక్కు ఉంటుంది. హామీ పొందిన హక్కు అమలుకు అలాంటి హక్కు పరాయిది కాదని ఇది చూపిస్తుంది.
44. Held: ఈ చర్చ Articles 32, 226 కింద పరిహారం ఇచ్చే సూత్రాలను చెబుతుంది. Rudul Sah లోని అదనపు వ్యాఖ్యలు ఆ సూత్రాన్ని తగ్గించవు. Kasturilal distinguish చేయబడింది.
45. Held: వచ్చిన నిర్ధారణ ప్రకారం, పిటిషనర్ కొడుకు custodial death కు పరిహారం ఇవ్వాల్సిన స్పష్టమైన కేసు ఇది.
46. Held: మొత్తం Rs.1,50,000 పరిహారంగా సముచితం.
    Why: మరణించిన వ్యక్తి వయసు సుమారు 22; నెల ఆదాయం Rs.1200 నుంచి Rs.1500. ఈ నిర్ధారణ District Judge రికార్డుపై ఆధారపడింది, దాన్ని సందేహించడానికి కారణం లేదు.
47. Held: పిటిషనర్ అదే కారణంపై పరిహారం కోసం మరే ఇతర ప్రక్రియ చేపడితే, ఇప్పుడు ఇచ్చిన పరిహారాన్ని లెక్కలోకి తీసుకుంటారు. దీనివల్ల రెండుసార్లు వసూలు కాకుండా ఉంటుంది.
    Why: ఈ ఆదేశం న్యాయమైనది; Section 357(5) Cr.P.C., Motor Vehicles Act, 1988 Section 141(3) లోని చట్టబద్ధ సర్దుబాటుకు అనుగుణంగా ఉంది.
48. Held: ఆ సర్దుబాటు తప్ప, ఈ పరిహారం custodial death నుంచి ప్రతివాదులపై లేదా మరెవరిపైనా ఉండే ఇతర బాధ్యతను ప్రభావితం చేయదు.
49. Noted: మరణానికి బాధ్యులైన వ్యక్తుల బాధ్యతను నిర్ణయించడానికి ఒరిస్సా రాష్ట్రం చర్య తీసుకుంటుందని కోర్టు ఆశించింది. వారిలో ప్రతి ఒక్కరిపై prosecution తో సహా తగిన అన్ని చర్యలు రాష్ట్రం తీసుకోవాలి.

Dr. A.S. Anand, J. అభిప్రాయం (ఏకీభవిస్తూ) (Opinion of Dr. A.S. Anand, J. (concurring))

1. Noted: Verma J. తీర్పు వాస్తవాలను లేదా కేసు చట్టాన్ని సమీక్షించాల్సిన అవసరాన్ని తొలగించింది. ఏకీభవిస్తూ, Dr. Anand, J. తన సొంత కొన్ని వ్యాఖ్యలు నమోదు చేశారు.
2. Noted: 14 సెప్టెంబర్ 1988 నాటి తల్లి ఉత్తరం custodial death ను కోర్టు దృష్టికి తెచ్చింది. దాన్ని Article 32 కింద writ petition గా పరిగణించారు. District Judge విచారణ జరిపి, పోలీసు కస్టడీలో అనేక గాయాల వల్ల మరణం జరిగిందని నివేదించాడు.
3. Noted: Supreme Court Legal Aid Committee తరఫున amicus curiae Mr. M.S. Ganesh, Additional Solicitor General Mr. Altaf Ahmad సహాయంతో కోర్టు నివేదికను పరిశీలించింది.
4. Held: తప్పించుకోవడం, రైలు ప్రమాదం అనే పోలీసు కథనం అంగీకారయోగ్యం కాదన్న విషయంలో Dr. Anand, J. Verma, J. తో ఏకీభవించారు.
5. Noted: తల, ముఖంపై గాయాలు పోలీసు హింస వల్ల కలగలేవని Additional Solicitor General వాదించారు. వైద్య సాక్ష్యం లాఠీ గాయాలను చూపిందని రాష్ట్రం అంగీకరించింది. ముఖం, ఎడమ temporal గాయాలు లాఠీలతో కలగలేవని అది చెప్పింది.
6. Held: డాక్టర్ రైలు ప్రమాదాన్ని తోసిపుచ్చాడు. ముఖం, ఎడమ temporal గాయాలు post-mortem, మిగిలినవి ante-mortem.
   Why: మరణానికి కారణమైన గాయాలు కలిగించిన తర్వాత పోలీసులు మృతదేహాన్ని పట్టాలపై పడేశారని ఇది చూపుతుంది. post-mortem గాయాలు మరణం తర్వాత కలిగాయి. ఇది పోలీసుల వైఖరిని, తప్పుడు ఆధారాలు సృష్టించడానికి వారు చేసిన అసమర్థ ప్రయత్నాన్ని బయటపెడుతుంది.
7. Held: 11 మార్చి 1988 Regional Forensic Science Laboratory నివేదిక (Annexure R-8) తప్పించుకున్నాడన్న వాదనను బయటపెడుతుంది. రెండు తాడు ముక్కలు రూపంలో సరిపోలలేదు. తాడు నమిలి తప్పించుకున్నాడన్న పోలీసు కథనాన్ని ఇది ఖండిస్తుంది.
8. Held: తప్పించుకున్నాడన్న సిద్ధాంతాన్ని సరిగ్గానే నమ్మలేదు. మరణం పోలీసు కస్టడీలో పోలీసు హింస వల్ల కలిగింది. "A custodial death is perhaps one of the worst crimes in a civilised society governed by the Rule of Law."
9. Noted: ఏ పోలీసు అధికారులు బాధ్యులో ఈ దశలో నిర్ణయించడం కోర్టు పని కాదు. అది సమర్థ కోర్టు నిర్ణయించాలి. ఈ విషయంలో Verma, J. ఆదేశాలతో Dr. Anand, J. ఏకీభవించారు.
10. Noted: ప్రాథమిక హక్కులు ఉల్లంఘించారని ప్రకటించడంతో Article 32 కింద ఉపశమనం ఆగిపోతుందా అన్నది తర్వాతి ప్రశ్న. మరో మార్గం: ఏకైక ఆచరణీయ పరిష్కారంగా ద్రవ్య నష్టపరిహారం ఇవ్వడానికి ముందుకు వెళ్లడం. Article 32 పరిష్కారం ఇతర చట్టబద్ధ చర్యలకు భంగం కలిగించదు.
11. Held: దోషులు, ఖైదీలు, undertrials తమ ప్రాథమిక హక్కులను Article 21 కింద కోల్పోరు. చట్టం అనుమతించిన ఆంక్షలు మాత్రమే వారిపై విధించవచ్చు. తన కస్టడీలో ఉన్న పౌరుడి ప్రాణాన్ని చట్ట ప్రకారం తప్ప హరించకుండా చూడాల్సిన బాధ్యత రాష్ట్రానిదే.
12. Held: కస్టడీలో ప్రాణాన్ని కాపాడాల్సిన గొప్ప బాధ్యత పోలీసులు లేదా జైలు అధికారులపై ఉంది. కస్టడీలో ఉన్న వ్యక్తికి మిగిలిన పరిమిత స్వేచ్ఛ విలువైనది. "The duty of care on the part of the State is strict and admits of no exceptions."
13. Held: పోలీసు కస్టడీలో ఉన్న వ్యక్తి చట్టబద్ధ ప్రక్రియ లేకుండా ప్రాణం కోల్పోతే, తప్పు చేసినవాడు జవాబుదారీ; రాష్ట్రం బాధ్యత వహిస్తుంది.
14. Held: ఇలాంటి కేసుల్లో రాష్ట్రానికి sovereign immunity అందుబాటులో లేదన్న దానితో Dr. Anand, J. ఏకీభవించారు. Additional Solicitor General అలాంటి రక్షణ వాదన చేయలేదని ఆయన గమనించారు.
15. Held: custodial death బాధితుడి వారసులను కేవలం సివిల్ దావాకు పంపడం ఎల్లప్పుడూ సరిపోదు. ఆ private law పరిష్కారం ఉంది; కానీ writ అధికారం ఉన్న కోర్టుల నుంచి public law ఉపశమనం లభించదని పౌరుడికి చెప్పకూడదు.
16. Noted: public law విచారణలు prerogative writs నుంచి వస్తాయి. Rule of Law ను కాపాడడానికి, పరిస్థితికి తగినట్లు ఉపశమనాన్ని మలచడానికి కోర్టులు కొత్త సాధనాలను రూపొందించాలి.
17. Noted: ఆయన Lord Denning మొదటి Hamlyn Lecture, Freedom under the Law (1949) ను ఉటంకించారు. కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ కొన్నిసార్లు తప్పు చేస్తుందని Lord Denning అన్నారు. పాత writs, చర్యలు కొత్త యుగానికి సరిపోవు; కోర్టులు కొత్త యంత్రాంగాన్ని ఇవ్వాలి. కార్యనిర్వాహక అధికారం దుర్వినియోగమైతే అది నిరంకుశ రాజ్యానికి దారితీస్తుందని ఆ భాగం హెచ్చరిస్తుంది.
18. Held: బాధితులను కేవలం సివిల్ చట్ట పరిష్కారాలకు పంపే పాత సిద్ధాంతం పౌరుల హక్కులకు రక్షకులుగా కోర్టుల పాత్రను పరిమితం చేస్తుంది. కోర్టులు, చట్టం ప్రజల కోసం ఉన్నాయి; వారి ఆకాంక్షలకు స్పందించాలి.
19. Held: public law విచారణలు private law విచారణలకు భిన్నమైన ప్రయోజనాన్ని నెరవేరుస్తాయి. Article 21 ఉల్లంఘన నిరూపితమైనప్పుడు, Article 32 లేదా 226 కింద exemplary damages (తప్పు చేసినవారిని శిక్షించే పరిహారం) గా ద్రవ్య పరిహారం ఇవ్వడం public law remedy. ఇది strict liability ఆధారంగా ఉంటుంది.
20. Held: public law ప్రయోజనం ప్రభుత్వ అధికారాన్ని నాగరికం చేయడం, చట్ట వ్యవస్థ తమ హక్కులను కాపాడుతుందని పౌరులకు భరోసా ఇవ్వడం. కోర్టు పరిహారంగా ఉపశమనాన్ని మలిచినప్పుడు, అది తప్పు చేసినవారిని శిక్షిస్తుంది, ప్రజా తప్పిదం బాధ్యతను రాష్ట్రంపై ఉంచుతుంది. తన ప్రజా బాధ్యతలో రాష్ట్రం విఫలమైంది.
21. Held: ఇలాంటి పరిహారం సివిల్ నష్టపరిహారం దావాలో సాధారణంగా అర్థం చేసుకునే చెల్లింపు కాదు. ఇది ప్రాథమిక హక్కులను కాపాడే ప్రజా బాధ్యత ఉల్లంఘనకు public law కింద 'monetary amends'. ఇది exemplary damages, tort లో పరిహారం కోరే లేదా నేరస్థుడిపై కేసు నడిపే హక్కుతో సంబంధం లేనిది.
22. Held: Articles 32, 226 కింద ఉపశమనం ఇచ్చే అధికారం మాత్రమే కాక బాధ్యత కూడా ఈ కోర్టుకు, High Courts కు ఉంది. Article 21 హక్కులు ఘోరంగా ఉల్లంఘించబడ్డాయని రుజువైన బాధితుడికి లేదా బాధితుడి వారసుడికి ఇది వర్తిస్తుంది. రాష్ట్రం తన అధికారులు కలిగించిన నష్టాన్ని సరిదిద్దాలి. సివిల్ దావా లేదా క్రిమినల్ చర్యలు తెరిచే ఉంటాయి.
23. Noted: తప్పు చేసినవారి నుంచి రుణం తీర్చుకునే హక్కు, చట్టం ప్రకారం వారిపై చర్య తీసుకునే హక్కు రాష్ట్రానికి ఉంది. ఉల్లంఘన రుజువైనప్పుడు, మరే ఇతర సముచిత పరిష్కారం సాధ్యం కానప్పుడు మాత్రమే Article 32 లేదా 226 కింద ఉపశమనం ఇస్తారు.
24. Noted: Rudul Sah తో మొదలైన తీర్పుల వరుస, సివిల్ చట్ట పరిష్కారాలు ఉన్నప్పటికీ, Article 32, 226 పిటిషన్లలో ద్రవ్య ఉపశమనం ఇచ్చింది. తప్పు చేసినవారిని శిక్షించడం మంచి విధానం. ప్రభుత్వ సంస్థలు, అధికారులు తమ విధులను సరిగ్గా నిర్వర్తించేలా కోర్టులు దరఖాస్తుదారు, ప్రతివాది, ప్రజల ప్రయోజనాలను తూకం వేస్తాయి.
25. Noted: చట్టం అభివృద్ధి చెందుతోంది; ప్రత్యేక public law ప్రక్రియలు, సూత్రాలు అవసరం. కోర్టులు దృఢంగా, కానీ జాగ్రత్తగా, సంయమనంతో వ్యవహరించాలి. Article 32, 226 విచారణలు private law లో సివిల్ చర్యకు మారువేషంలో ప్రత్యామ్నాయంగా మారకూడదు.
26. Held: నిర్ధారణల ప్రకారం, custodial death కు exemplary damages రూపంలో monetary amends ఇవ్వడమే సముచిత పరిష్కారం.
27. Held: ఒరిస్సా రాష్ట్రం పిటిషనర్‌కు Rs.1,50,000, Supreme Court Legal Aid Committee కి ఖర్చులుగా Rs.10,000 చెల్లించాలన్న దానితో Dr. Anand, J. ఏకీభవించారు. Verma, J. అభిప్రాయం, ఆదేశాలతో అన్ని విధాలా ఏకీభవించారు.

N. Venkatachala, J. అభిప్రాయం (Opinion of N. Venkatachala, J.)

Venkatachala, J. ప్రత్యేక అభిప్రాయం ఇచ్చినట్లు తీర్పు పాఠంలో లేదు. ఆయన హెడర్‌లో పేర్కొన్న Bench లో ఉన్నారు. Verma, J. తన తరఫున, Venkatachala, J. తరఫున అభిప్రాయం ఇచ్చారని reported headnote చెబుతుంది.

Authorities (ఆధారంగా తీసుకున్న తీర్పులు)

• Rudul Sah v. State of Bihar and Another, [1983] 3 S.C.R. 508: ప్రాథమిక హక్కు హరణకు Article 32 కింద ఈ కోర్టు పరిహారం ఇవ్వగలదని చెప్పింది. Verma, J. Chandrachud, C.J. ను ఉటంకించి, దాని కొన్ని మాటల్లోని సందేహాన్ని తొలగించారు (Verma, J.). Dr. Anand, J. కూడా దాన్ని ప్రస్తావించారు (Anand, J.).
• Sebastian M. Hongray v. Union of India (I), [1984] 1 S.C.R. 904: నిర్బంధితుడు చివరిసారి వారి అదుపులో కనిపించినప్పుడు తమ వాదనను రుజువు చేసే భారం ప్రతివాదులపై (Verma, J.).
• Sebastian M. Hongray v. Union of India (II), [1984] 3 S.C.R. 544: తప్పిపోయినవారిని హాజరుపరచనందుకు exemplary costs ఇచ్చారు (Verma, J.).
• Bhim Singh v. State of J&K, [1984] Supp. S.C.C. 504 మరియు [1985] 4 S.C.C. 677: Articles 21, 22(2) ను ఉల్లంఘించిన అక్రమ నిర్బంధానికి Article 32 కింద పరిహారం (Verma, J.).
• Saheli, A Women's Resources Centre and Others v. Commissioner of Police, Delhi Police Headquarters and Others, [1990] 1 S.C.C. 422: పోలీసు కొట్టుడుతో జరిగిన మరణానికి పరిహారం చెల్లించాలని రాష్ట్రాన్ని ఆదేశించారు. కోర్టు దాన్ని Kasturilal కంటే Rudul Sah కు దగ్గరగా భావించింది (Verma, J.).
• State of Maharashtra and Others v. Ravikant S. Patil, [1991] 2 S.C.C. 373: సంకెళ్లతో ఊరేగించిన undertrial కు High Court ఇచ్చిన పరిహారం సమర్థన (Verma, J.).
• Kasturilal Ralia Rain Jain v. The State of Uttar Pradesh, [1965] 1 S.C.R. 375 (తీర్పు లోపలి భాగం దీన్ని Ram Jain అని రాసింది): tort లో sovereign immunity సమర్థన. వస్తువుల conversion కు సంబంధించినదని, ప్రాథమిక హక్కులకు కాదని distinguish చేశారు (Verma, J.).
• Maharaj v. Attomey-General of Trinidad and Tobago (No. 2), [1978] 3 All E.R. 670 (Privy Council; పాఠంలో Attomey-General అని ఉంది): రాజ్యాంగ హక్కుల ఉల్లంఘనకు పరిహారం ఒక రకమైన పరిష్కారం. కోర్టు దీన్ని ఉపయోగకరంగా భావించింది (Verma, J.).
• Jaundoo v. Attorney-General of Guyana, [1971] SC 972: పరిష్కారంగా ద్రవ్య పరిహారం ఇచ్చిన కేసుగా Maharaj లో Lord Diplock ప్రస్తావించారు (Verma, J.).
• Khatri (II) v. State of Bihar, [1981] 1 S.C.C. 627, మరియు Khatri (IV) v. State of Bihar, [1981] 2 S.C.C. 493 (Bhagalpur కళ్లు పొడిచిన కేసులు): కోర్టు నిస్సహాయం కాదు, కొత్త పరిష్కారాలు రూపొందించాలి (Verma, J.).
• Union Carbide Corporation v. Union of India, [1991] 4 S.C.C. 584: కొత్త బాధ్యత సూత్రాలు, ఉపశమనం అభివృద్ధిపై Misra, C.J., Venkatachaliah, J. (Verma, J.).
• Ratanlal and Dhirajlal's Law of Torts, 22nd Edition, 1992, Justice G.P. Singh, pages 44 to 48: public law remedy, private law remedy గురించి (Verma, J.).
• Lord Denning, మొదటి Hamlyn Lecture, Freedom under the Law (1949): కార్యనిర్వాహక అధికార దుర్వినియోగానికి కొత్త పరిష్కారాల అవసరంపై ఉటంకించారు (Anand, J.).
• Also cited in footnotes: none. తీర్పులో footnotes లేవు.

కోర్టు ఉపయోగించిన నిబంధనలు:

• Constitution Article 21: చట్టం నిర్దేశించిన ప్రక్రియ ప్రకారం తప్ప ప్రాణాన్ని, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించరాదు.
• Article 32: ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకు సుప్రీం కోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు. Article 226: High Courts writs జారీ చేసే అధికారం.
• Article 22(2) (Bhim Singh లో గమనించినట్లు): ఆ కేసులో అక్రమ నిర్బంధం దీనిని ఉల్లంఘించింది.
• Article 142: పూర్తి న్యాయం చేయడానికి సుప్రీం కోర్టు అధికారం. ఇది ఇందుకు అనుమతించే నిబంధన అని కోర్టు చెప్పింది.
• Section 176 Cr.P.C.: మరణ కారణంపై Magistrate చేసే విచారణ.
• Section 357(5) Cr.P.C., Motor Vehicles Act, 1988 Section 141(3): పరిహారం చట్టబద్ధ సర్దుబాటు.
• Article 9(5), International Covenant on Civil and Political Rights, 1966: చట్టవిరుద్ధ అరెస్టు లేదా నిర్బంధానికి పరిహారం పొందే అమలు చేయదగిన హక్కు.
• Constitution of Trinidad and Tobago, 1962 Section 6 (Maharaj లో చర్చించినట్లు).

తీర్పు

Writ petition ను అనుమతించారు. కోర్టు ఈ ఆదేశాలు ఇచ్చింది:

1. ఒరిస్సా రాష్ట్రం పిటిషనర్‌కు పరిహారంగా Rs.1,50,000 చెల్లించాలి.
2. రాష్ట్రం Supreme Court Legal Aid Committee కి ఖర్చులుగా Rs.10,000 కూడా చెల్లించాలి.
3. Rs.1,50,000 ను పిటిషనర్ పేరుతో షెడ్యూల్డ్ బ్యాంకులో మూడేళ్ల term deposit రూపంలో చెల్లించాలి. ఆ కాలంలో ఆమెకు వడ్డీ మాత్రమే వస్తుంది. కాలపరిమితి ముగిశాక అసలు ఆమెకు చెల్లిస్తారు.
4. జిల్లా Collector అవసరమైన చర్యలు తీసుకుని, మూడు నెలల్లో కోర్టు Registrar (Judicial) కి అమలు నివేదిక ఇవ్వాలి.
5. అదే కారణంపై పిటిషనర్ పరిహారం కోసం మరే ఇతర ప్రక్రియ చేపడితే, ఈ పరిహారాన్ని సర్దుబాటు చేస్తారు. దీనివల్ల రెండుసార్లు వసూలు కాకుండా ఉంటుంది.
6. ఆ సర్దుబాటు తప్ప, ఈ పరిహారం custodial death నుంచి ప్రతివాదులపై లేదా మరెవరిపైనా ఉండే ఇతర బాధ్యతను ప్రభావితం చేయదు.
7. custodial death కు బాధ్యులైన వ్యక్తుల బాధ్యతను నిర్ణయించడానికి ఒరిస్సా రాష్ట్రం చర్య తీసుకుంటుందని ఆశిస్తున్నారు. వారిలో ప్రతి ఒక్కరిపై prosecution తో సహా తగిన అన్ని చర్యలు తీసుకోవాలి.

న్యాయసూత్రం / Ratio

ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘనకు Article 32 లేదా Article 226 కింద ఇచ్చే పరిహారం strict liability ఆధారంగా ఉండే public law remedy. దీనికి sovereign immunity రక్షణ కాదు. ముఖ్య తీర్పు: ఈ దావా "distinct from, and in addition to, the remedy in private law for damages for the tort". Custodial death అటువంటి Article 21 ఉల్లంఘనలలో ఒకటి.

తదుపరి పరిణామాలు

D.K. Basu v. State of West Bengal, Supreme Court of India, తీర్పు 18 డిసెంబర్ 1996, [1996] Supp. 10 S.C.R. లో నమోదు. Bench: Kuldip Singh, Dr. A.S. Anand, JJ. పరిహారంపై అభిప్రాయం Dr. Anand, J. ది. ఈ తీర్పులో పేరాలకు సంఖ్యలు లేవు, కాబట్టి పేరా సంఖ్యలు ఇవ్వడం లేదు.

• పరిష్కారానికి మూలం. ప్రాణం జీవించే హక్కు ఉల్లంఘనకు పరిహారం గురించి రాజ్యాంగంలో స్పష్టమైన నిబంధన లేదని కోర్టు చెప్పింది. నిరూపితమైన రాజ్యాంగ విరుద్ధ స్వేచ్ఛ లేదా ప్రాణ హరణకు పరిహారం పొందే హక్కును ఈ కోర్టు న్యాయపరంగా అభివృద్ధి చేసిందని అది చెప్పింది. ఇందుకు Nilabati Behera ను ఉటంకించింది.
• Sovereign immunity. Nilabati Behera Kasturilal ను ఎలా వివరించిందో కోర్టు పేర్కొంది. Kasturilal tort బాధ్యతకే పరిమితమని అది చెప్పింది. జీవించే హక్కు ఉల్లంఘనకు రాష్ట్రానికి sovereign immunity అందుబాటులో లేదని అది చెప్పింది.
• వారసులకు ఉపశమనం. custodial death బాధితుడి వారసులకు సివిల్ దావా ఎల్లప్పుడూ సరిపోదన్న Nilabati Behera భాగాన్ని కోర్టు పునరుత్పత్తి చేసింది. public law ఉపశమనం, కొత్త సాధనాలపై అవే అంశాలను మళ్లీ చెప్పింది.
• పరిహారం ఒక పరిష్కారంగా. సివిల్ నష్టపరిహారం సుదీర్ఘమైన, భారమైన ప్రక్రియ అని కోర్టు గమనించింది. custodial death కు ద్రవ్య పరిహారం బాధితుడి కుటుంబానికి ఉపయోగకరమైన, కొన్నిసార్లు ఏకైక ప్రభావవంతమైన పరిష్కారమని అది చెప్పింది.
• విదేశీ కోర్టులు. Bill of Rights Act పై ఒక కేసులో New Zealand Court of Appeal Nilabati Behera ను మరో విలువైన ఆధారంగా పేర్కొందని కోర్టు గమనించింది. ఆ కోర్టు దాన్ని public law లో strict liability ఆధారంగా రాష్ట్రంపై damages ఇచ్చినదిగా వర్ణించింది.
• సారాంశ నియమం. చాలా అధికార పరిధుల్లో పరిహారం అంగీకరించిన పరిష్కారమని కోర్టు నిర్ధారించింది. ఈ దావా strict liability పై ఆధారపడుతుందని, sovereign immunity రక్షణ లేదని అది చెప్పింది. రాష్ట్రం తప్పు చేసినవారి నుంచి రాబట్టుకోవచ్చని చెప్పింది. శిక్షించడం కాక, పరిహారం ఇవ్వడంపైనే ప్రాధాన్యం.

Kaushal Kishor v. State of U.P., Supreme Court of India (Constitution Bench), Writ Petition (Criminal) No. 113 of 2016, తీర్పు 3 జనవరి 2023. Bench: S. Abdul Nazeer, B.R. Gavai, A.S. Bopanna, V. Ramasubramanian, B.V. Nagarathna, JJ. Ramasubramanian, J. ప్రధాన తీర్పు రాశారు. Nagarathna, J. ప్రత్యేక అభిప్రాయం రాశారు. కింద ఉన్న పేరా సంఖ్యలు ఆయా అభిప్రాయాలవి.

• Attorney General నోట్ (Ramasubramanian, J., పేరా 9). తన సేవకుల tortious చర్యలకు రాష్ట్ర బాధ్యత ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు వర్తించదని తీర్పులు చెప్పాయని నోట్ చెప్పింది. constitutional tort సూత్రం Nilabati Behera లో రూపొందిందని అది చెప్పింది. ఈ విషయానికి సరైన చట్ట చట్రం అవసరమని కూడా అది చెప్పింది.
• Amicus నోట్ (Ramasubramanian, J., పేరా 10). constitutional tort కింద రాష్ట్ర బాధ్యత సూత్రం Nilabati Behera లో వివరించబడిందని నోట్ చెప్పింది. ప్రభుత్వ అధికారి స్థానాన్ని Common Cause v. Union of India వివరించిందని అది చెప్పింది.
• కోర్టు సారాంశం (Ramasubramanian, J., పేరా 76). Nilabati Behera ఒక తేడా చూపిందని కోర్టు నమోదు చేసింది. tortious చర్యలకు sovereign immunity ని Kasturilal సమర్థించింది; అది tort బాధ్యతకే పరిమితం. ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు రాష్ట్ర బాధ్యత వేరు; దానికి sovereign immunity వర్తించదు. Dr. A.S. Anand, J. ఏకీభవించిన అభిప్రాయంలోని చట్ట సారాంశాన్ని కోర్టు పునరుత్పత్తి చేసింది.
• పరిహార కేసుల జాబితా (Ramasubramanian, J. అభిప్రాయానికి annexure). ఈ జాబితా Nilabati Behera ను, పిటిషనర్ తన కొడుకు పోలీసు కస్టడీలో చనిపోయిన తల్లి అయిన కేసుగా నమోదు చేసింది. రాష్ట్రం Rs.1.5 lakh చెల్లించాలని కోర్టు ఆదేశించిందని అది నమోదు చేసింది.
• Nagarathna, J. (పేరా 55). Article 32 లేదా 226 కింద పరిహారం strict liability ఆధారంగా ఉండే public law remedy అని Nilabati Behera చెప్పిందని ఆమె అన్నారు. private law tort చర్యలో sovereign immunity వర్తించవచ్చు, కానీ దీనికి వర్తించదని ఆమె అన్నారు. ఆ కేసు నుంచి public law, private law విచారణల మధ్య తేడాలను ఆమె మళ్లీ చెప్పారు.
• Nagarathna, J. (పేరా 56). D.K. Basu పరిహారం ఇచ్చిందని ఆమె గమనించారు. తర్వాత Hindustan Paper Corporation v. Ananta Bhattacharjee లోని హెచ్చరికను గమనించారు. రాష్ట్రం లేదా దాని ఏజెంట్లు Article 21 కింద ప్రాథమిక హక్కును ఉల్లంఘించినప్పుడు మాత్రమే Article 226 కింద పరిహారం public law remedy. ఈ పేరా Nilabati Behera పేరు చెప్పదు.

ఈ తీర్పును పేర్కొన్న ఇతర తదుపరి కేసేదీ తెచ్చుకోలేదు.

విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ

Analysis based on the judgment text.

• వాస్తవపరంగా వివాదాస్పద దావాలపై Rudul Sah లోని మాటలు సందేహం కలిగించవచ్చని కోర్టు చెప్పింది. ఆ సందేహాన్ని తొలగించింది, కానీ ఆ మాటలను overrule చేయలేదు.
• కోర్టు సంయమనం కోరింది. పరిహారమే ఏకైక ఆచరణీయ పరిష్కారమైనప్పుడు ఈ remedy ఉపయోగించాలి; సివిల్ చర్యకు మారువేషంలో ప్రత్యామ్నాయంగా కాదు.
• మరణించిన వ్యక్తి వయసు, నెల ఆదాయం ఆధారంగా కోర్టు మొత్తాన్ని నిర్ణయించింది. ఇతర కేసులకు ఏ సూత్రమూ ఇవ్వలేదు.
• Dr. Anand, J. పరిహారాన్ని exemplary damages అన్నారు. Verma, J. strict liability గురించి మాట్లాడారు. తీర్పు రెండింటినీ ఒకే public law remedy గా చూస్తుంది.
• ఏ అధికారులు బాధ్యులన్న ప్రశ్నను కోర్టు సమర్థ కోర్టుకు వదిలింది. వారిపై చర్య తీసుకుంటుందని రాష్ట్రాన్ని మాత్రమే ఆశించింది.

ప్రాముఖ్యత

• Articles 32, 226 కింద పరిహారాన్ని public law remedy గా కోర్టు నిర్ధారించింది. ఇది tort దావాకు భిన్నమైనది.
• ప్రాథమిక హక్కుల దావాలో sovereign immunity కి స్థానం లేదని చెప్పారు. Kasturilal tort బాధ్యతకే పరిమితమైంది.
• దోషులు, ఖైదీలు, undertrials తో సహా కస్టడీలో ఉన్నవారిని Article 21 రక్షిస్తుందని Dr. Anand, J. చెప్పారు.
• private law పరిష్కారాలను ఉపయోగించలేని పేదలకు ఈ remedy మరింత సులభంగా అందుబాటులో ఉండాలని కోర్టు చెప్పింది.

పరీక్షకు ముఖ్యమైన అంశాలు

• నియమం: ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘనకు పరిహారం Articles 32, 226 కింద public law remedy, strict liability ఆధారంగా. ఉచ్చు: ఇది tort దావాకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు. రెండు పరిష్కారాలూ ఉండవచ్చు; రెండుసార్లు వసూలు కాకుండా సర్దుబాటు ఉంటుంది.
• ఈ public law దావాకు Sovereign immunity రక్షణ కాదు. Kasturilal ను distinguish చేసి tort బాధ్యతకే పరిమితం చేశారు.
• భారం: కస్టడీలో ఒక వ్యక్తి చనిపోతే, ప్రతివాదులు తమ నిర్దోషిత్వానికి అనుగుణమైన నమ్మదగిన వివరణ ఇవ్వాలి.
• Section 176 Cr.P.C.: పోలీసుల పాత్రే ప్రశ్నార్థకమైనప్పుడు, మరణ కారణంపై విచారణ పోలీసుల నుంచి స్వతంత్రంగా ఉండాలి.
• మొత్తం: Rs.1,50,000 తో పాటు Supreme Court Legal Aid Committee కి Rs.10,000 ఖర్చులు. మూడేళ్ల term deposit రూపంలో చెల్లించాలి.
• ఈ remedy కి Article 142 అనుమతించే నిబంధన. పరిహారం హక్కుకు Article 9(5) ICCPR మద్దతు ఇస్తుంది.
• Dr. Anand, J. ప్రత్యేక అభిప్రాయంతో ఏకీభవించారు. ఆయన పరిహారాన్ని exemplary damages అని, 'monetary amends' అని వర్ణించారు.

ఈ పేజీ తీర్పు పూర్తి పాఠం ఆధారంగా తయారు చేయబడింది. ఈ తీర్పులో పేరాలకు సంఖ్యలు లేవు. Citation తీర్పు పాఠంలో లేదు.