Rudul Sah v. State of Bihar (రుదుల్ సాహ్ v. బిహార్ రాష్ట్రం)

1968లో కోర్టు రుదుల్ సాహ్‌ను నిర్దోషిగా విడుదల చేసింది. అయినా జైలు అతడిని 1982 అక్టోబర్ 16 వరకు, అంటే 14 ఏళ్లకు పైగా ఉంచింది. విడుదలైన తర్వాత అతడు వేసిన habeas corpus (నిర్బంధంలో ఉన్న వ్యక్తిని కోర్టు ముందు హాజరుపరచమని ఇచ్చే ఆదేశం) పిటిషన్‌ను సుప్రీంకోర్టు విచారించింది. అతని స్వేచ్ఛకు జరిగిన అన్యాయానికి డబ్బు చెల్లించాలని బిహార్ రాష్ట్రాన్ని ఆదేశించింది.

త్వరిత పునశ్చరణ

పూర్తి తీర్పు చదవండి: Supreme Court of India (sci.gov.in)

పక్షకారులు

Rudul Sah — పిటిషనర్. 1968 జూన్ 3న నిర్దోషిగా విడుదలయ్యాడు, కానీ 1982 అక్టోబర్ 16న మాత్రమే జైలు నుంచి బయటకు వచ్చాడు.

State of Bihar — మొదటి రెస్పాండెంట్. చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధానికి బాధ్యత వహించాలని కోర్టు చెప్పి, చెల్లించమని ఆదేశించింది.

Another — రెండవ రెస్పాండెంట్. తీర్పులో కేవలం "another" అని మాత్రమే ఉంది.

విచారణ చరిత్ర

1. ముజఫర్‌పూర్ (బిహార్) సెషన్స్ కోర్టు 1968 జూన్ 3న రుదుల్ సాహ్‌ను నిర్దోషిగా విడుదల చేసింది. జైలర్ అఫిడవిట్‌లో ముజఫర్‌పూర్ అదనపు సెషన్స్ జడ్జి 1968 ఆగస్టు 30న ఇచ్చిన ఉత్తర్వు ఉంది. ఆ ఉత్తర్వు ప్రకారం నిందితుడు నిర్దోషి, కానీ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరియు I.G. (Prisons), బిహార్ తదుపరి ఉత్తర్వులిచ్చే వరకు జైల్లోనే ఉంచాలి.
2. రుదుల్ సాహ్ ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టులో Writ Petition (Criminal) No. 1987 of 1982 దాఖలు చేశాడు.
3. 1982 నవంబర్ 22న అతడు ఇప్పటికే విడుదలయ్యాడని రాష్ట్ర న్యాయవాది చెప్పాడు. విడుదల కోరిన అభ్యర్థన infructuous (ఇక అవసరం లేనిది) అయిందని కోర్టు భావించింది. అయినా 2, 3, 4 అభ్యర్థనలపై notice to show cause (ఎందుకు ఉత్తర్వు ఇవ్వకూడదో వివరించమని కోరే నోటీసు) జారీ చేసింది.
4. బిహార్ ప్రభుత్వం నాలుగు నెలలకు పైగా ఎలాంటి వివరణా ఇవ్వలేదు.
5. 1983 మార్చి 31న విడుదలతో విషయం ముగిసిపోదని కోర్టు చెప్పింది. నిర్దోషిగా విడుదలైన తర్వాత 14 ఏళ్లకు పైగా అతడిని జైల్లో ఎందుకు ఉంచారో అఫిడవిట్‌తో కూడిన లిఖిత వివరణ ఇవ్వాలని కోరింది.
6. 1983 ఏప్రిల్ 16న ముజఫర్‌పూర్ సెంట్రల్ జైలు జైలర్ అలఖ్ దేవ్ సింగ్ అఫిడవిట్ దాఖలు చేశాడు.
7. 1983 ఏప్రిల్ 26న కోర్టు పిటిషన్‌ను 1983 ఆగస్టు మొదటి వారానికి వాయిదా వేసింది. రుదుల్ సాహ్‌ను అఫిడవిట్ ఎందుకు పిచ్చివాడన్నదో, సెషన్స్ జడ్జి అతడిని ఎందుకు నిర్బంధించమన్నాడో స్పష్టంగా లేదు.
8. పిటిషన్ మళ్లీ విచారణకు వచ్చి 1983 ఆగస్టు 1న తీర్పు వెలువడింది.

వాస్తవాలు

1. ముజఫర్‌పూర్ (బిహార్) సెషన్స్ కోర్టు 1968 జూన్ 3న రుదుల్ సాహ్‌ను నిర్దోషిగా విడుదల చేసింది.
2. అయినా అతడిని విడుదల చేయలేదు. నిర్దోషిగా తేలిన 14 ఏళ్లకు పైగా తర్వాత, 1982 అక్టోబర్ 16న జైలు నుంచి వదిలారు.
3. అతడు ఆర్టికల్ 32 కింద habeas corpus పిటిషన్ వేశాడు. తన నిర్బంధం చట్టవిరుద్ధమని చెప్పి విడుదల కోరాడు.
4. పునరావాసం, వైద్య చికిత్సకు భవిష్యత్తులో అయ్యే ఖర్చుల తిరిగి చెల్లింపు, చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధానికి పరిహారం కూడా కోరాడు.
5. 1982 నవంబర్ 22న అతడు ఇప్పటికే విడుదలయ్యాడని రాష్ట్ర న్యాయవాది కోర్టుకు చెప్పాడు. విడుదల కోరిన అభ్యర్థన infructuous అయింది.
6. 2వ అభ్యర్థన ప్రభుత్వ ఖర్చుతో వైద్యం కోరింది. 3వ అభ్యర్థన పునరావాసానికి ex gratia (చట్టపరమైన బాధ్యత లేకుండా దయతో ఇచ్చే) చెల్లింపును కోరింది. 4వ అభ్యర్థన 14 ఏళ్లకు పైగా చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధానికి పరిహారం కోరింది.
7. 1983 ఏప్రిల్ 16 నాటి జైలర్ అఫిడవిట్‌లోని అంశాలు:
   • రుదుల్ సాహ్‌ను 1967 మార్చి 25న హజారీబాగ్ సెంట్రల్ జైలు నుంచి తీసుకువచ్చారు.
   • అతడిని ముజఫర్‌పూర్ అదనపు సెషన్స్ జడ్జి ముందు క్రమం తప్పకుండా హాజరుపరిచారు.
   • 1968 ఆగస్టు 30న జడ్జి అతడిని నిర్దోషిగా ప్రకటించి, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరియు I.G. (Prisons) తదుపరి ఉత్తర్వులిచ్చే వరకు నిర్బంధించాలని ఆదేశించాడు.
   • ఆ ఉత్తర్వు ఇచ్చినప్పుడు అతడు మానసిక అస్వస్థతతో ఉన్నాడు. ముజఫర్‌పూర్ సెంట్రల్ జైలు సూపరింటెండెంట్ 1974 మే 10న రాసిన No. 1838 లేఖ ఈ విషయాన్ని జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ ద్వారా న్యాయ శాఖకు తెలిపింది.
   • ముజఫర్‌పూర్ సివిల్ సర్జన్ 1977 ఫిబ్రవరి 18న అతడు సాధారణంగా ఉన్నాడని నివేదించాడు. ఇది 1977 ఫిబ్రవరి 21న న్యాయ శాఖకు పంపబడింది.
   • బిహార్ జైలు మాన్యువల్ ప్రకారం అతడిని బాగా చూసుకున్నారు.
   • న్యాయ శాఖ 1982 అక్టోబర్ 14 నాటి No. 11637 లేఖ ప్రకారం అతడు 1982 అక్టోబర్ 16న విడుదలయ్యాడు.
8. అతడిని ఏ ఆధారంతో పిచ్చివాడిగా నిర్ధారించారో అఫిడవిట్ చెప్పలేదు. అతడిని బాగుచేయడానికి ఏ చర్యలు తీసుకున్నారో, నయం కావడానికి 14 ఏళ్లు పట్టిందా అన్నదీ చెప్పలేదు.
9. వైద్య అభిప్రాయం గానీ జైలు రికార్డు గానీ సమర్పించలేదు. 1974 మే 10 నాటి No. 1838 లేఖను కూడా సమర్పించలేదు.
10. 1977 ఫిబ్రవరి 18న సివిల్ సర్జన్ నివేదిక ఇచ్చిన తర్వాత కూడా న్యాయ శాఖ 1982 అక్టోబర్ 14న మాత్రమే విడుదలకు ఆదేశించింది. అది 5½ ఏళ్లకు పైగా ఆలస్యం.
11. రాష్ట్రం అప్పటికే రుదుల్ సాహ్‌కు రూ. 5,000 చెల్లించింది.

లేవనెత్తిన వివాదాంశాలు

1. నిర్దోషిగా విడుదలైన తర్వాత రుదుల్ సాహ్‌ను జైల్లో ఉంచడం చట్టవిరుద్ధమా?
2. ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్ అధికార పరిధిలో ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘనకు పరిహారంగా డబ్బు చెల్లించమని సుప్రీంకోర్టు రాష్ట్రాన్ని ఆదేశించగలదా?
3. పిటిషనర్‌ను సాధారణ సివిల్ నష్టపరిహార దావాకు పంపాల్సిందేనా?
4. పరిహారం ఇస్తే ఎంత ఇవ్వాలి, అది తర్వాత దావా వేయడానికి అడ్డంకి అవుతుందా?

వాదనలు

పిటిషనర్ (Rudul Sah) తరఫున

• పూర్తి విచారణ తర్వాత నిర్దోషిగా తేలినా అతడిని 14 ఏళ్లకు పైగా చట్టవిరుద్ధంగా నిర్బంధించారు. అతనికి విడుదల లభించింది, కాబట్టి చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధానికి పరిహారం పొందే హక్కు ఉంది.
• ఈ habeas corpus పిటిషన్‌లోనే పరిహారం చెల్లించమని కోర్టు ఉత్తర్వు ఇవ్వాలి.
• అతని న్యాయవాది శ్రీమతి K. Hingorani చేసిన ఇతర వాదనలేవీ తీర్పులో నమోదు కాలేదు.

రెస్పాండెంట్ (State of Bihar) తరఫున

• రాష్ట్ర న్యాయవాది D. Goburdhan, పిటిషనర్ ఇప్పటికే విడుదలయ్యాడని చెప్పాడు. అతని నుంచి వచ్చిన ఇతర సమర్పణలేవీ తీర్పులో నమోదు కాలేదు.
• పిటిషనర్ నష్టపరిహార దావా వేసుకోవాలన్న అభ్యంతరాన్ని రాష్ట్రం లేవనెత్తలేదు. కోర్టు దీనిని ఊరటగా గమనించింది.
• జైలర్ అఫిడవిట్ ద్వారా రాష్ట్ర వివరణ ఇది: నిర్దోషిగా విడుదల సమయంలో పిటిషనర్ మానసిక అస్వస్థతతో ఉన్నాడు, జైలు మాన్యువల్ ప్రకారం అతడిని బాగా చూసుకున్నారు.
• ఆదేశించిన మొత్తం చెల్లించడానికి బిహార్ ప్రభుత్వం అంగీకరించింది. తమ ఉత్తర్వు ఆ అంగీకారంపై ఆధారపడలేదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

కోర్టు తార్కికం

Chandrachud, C.J. (కోర్టు తరఫున)

1. గమనిక: ఈ పిటిషన్ ఘోరమైన, కలవరపరిచే పరిస్థితిని బయటపెట్టింది. పిటిషనర్ 1968 జూన్ 3న నిర్దోషిగా విడుదలయ్యాడు, కానీ 1982 అక్టోబర్ 16న మాత్రమే బయటకు వచ్చాడు.
2. గమనిక: అతడు విడుదలవడంతో ప్రధాన అభ్యర్థన infructuous అయింది. అయినా కోర్టు 2, 3, 4 అభ్యర్థనలపై నోటీసు ఇచ్చింది, రాష్ట్రం నాలుగు నెలలకు పైగా మౌనంగా ఉంది.
3. తీర్పు: విడుదలతో విషయం ముగిసిపోదు. ఆ 14 ఏళ్లను వివరిస్తూ అఫిడవిట్ దాఖలు చేయాలని కోర్టు ఆదేశించింది.
4. గమనిక: అఫిడవిట్, సెషన్స్ జడ్జి ఉత్తర్వు కూడా పిటిషనర్‌ను ఎందుకు పిచ్చివాడన్నారో, నిర్బంధం ఎందుకు ఆదేశించారో చూపలేదు. అందుకే 1983 ఆగస్టుకు వాయిదా అవసరమైంది.
5. గమనిక: ఇంకా వాయిదాలు వేస్తే ప్రయోజనం ఉండదు. గత అనుభవం చూస్తే రాష్ట్రం సంతృప్తికరమైన ఆధారాలు పెట్టదని కోర్టు చెప్పింది. అతడు పిచ్చివాడైనందున దయతో విడుదల చేయలేదేమో అని కోర్టు ఊహించుకోవాల్సిన స్థితి కూడదు.
6. గమనిక: అందరికీ తెలిసిన విషయాన్ని జైలర్ అఫిడవిట్ బహిరంగంగా చెబుతోంది. నిర్దోషిగా తేలినప్పుడు పిటిషనర్‌ను విడుదల చేయలేదు, అతడు పిచ్చివాడని నివేదిక ఉంది.
7. తీర్పు: అఫిడవిట్ చాలా లోపభూయిష్టంగా ఉంది. అతడిని పిచ్చివాడిగా ఎలా నిర్ధారించారో ఏ సమాచారమూ ఇవ్వలేదు. అతడిని నయం చేయడానికి ఏ చర్యలు తీసుకున్నారో చెప్పలేదు. మానసిక అసమతుల్యత సరిదిద్దడానికి 14 ఏళ్లు పట్టిందా అన్నది కూడా చెప్పలేదు.
8. గమనిక: ఏ చికిత్స ఎంతకాలం ఇచ్చారో చూపే వైద్య అభిప్రాయం, జైలు రికార్డు లేవు. 1974 మే 10 నాటి No. 1838 లేఖను సమర్పించలేదు. నిర్దోషిగా విడుదలైన రోజునే అతడు పిచ్చివాడని చూపే ఆధారం లేదు.
9. కారణం: ఆ రోజున అతడు పిచ్చివాడైతే అసలు అతనిపై విచారణే జరగకూడదు, ఎందుకంటే పిచ్చివాడు తన వాదన వినిపించలేడు. Code of Criminal Procedure విచారణలో పిచ్చివారికి కొన్ని చట్టబద్ధ హక్కులు ఇస్తుంది.
10. గమనిక: సివిల్ సర్జన్ 1977 ఫిబ్రవరి 18న అతడు సాధారణంగా ఉన్నాడని నివేదించాడు. ఆ తర్వాత 5½ ఏళ్లకు పైగా అతడిని ఎందుకు విడుదల చేయలేదని కోర్టు అడిగింది. న్యాయ శాఖ 1982 అక్టోబర్ 14న మాత్రమే విడుదలకు ఆదేశించింది. న్యాయం పట్ల న్యాయ శాఖ ఇంత నిర్లక్ష్యంగా ఎందుకు ఉందని కోర్టు ప్రశ్నించింది.
11. తీర్పు: "the story of the petitioner's insanity is an afterthought and is exaggerated out of proportion" అని నమ్మడానికి కోర్టు మొగ్గు చూపింది. అతడు ఎప్పుడైనా పిచ్చివాడైతే, ఆ పిచ్చి అతని చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం తర్వాతే వచ్చి ఉండాలి.
12. కారణం: నిస్సహాయత, నిరాశ వల్ల విషాదం కలుగుతుంది, అది నిరంతరమైతే మానసిక అసమతుల్యతకు దారితీస్తుంది. అతడు పిచ్చివాడైతే చికిత్స చేశారని చూపే కనీస వైద్య రికార్డు అయినా ఉండేది.
13. గమనిక: కోర్టు పట్ల మర్యాదగా, ఒక సీనియర్ అధికారి చేత అఫిడవిట్ వేయించాల్సింది. బదులుగా పై అధికారుల విధి నిర్లక్ష్యానికి జైలర్‌ను బలిపశువును చేశారు.
14. గమనిక: ఇది ఒక్క ఘటన కాదు. బిహార్ జైలు పరిపాలనలో అంతా చీకటే ఉందని కోర్టు ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. Bhagalpur blindings ఎలాంటి గుణపాఠమూ నేర్పలేదు. ఉన్నతాధికారులు జైలు పరిపాలన విచ్ఛిన్నంపై వ్యక్తిగత శ్రద్ధ పెట్టి, నిస్సహాయులకు జరుగుతున్న అన్యాయాన్ని సరిదిద్దుతారని కోర్టు ఆశించింది, ప్రార్థించింది.
15. తీర్పు: పాట్నా హైకోర్టు ఈ విషయాన్ని స్వయంగా పరిశీలించాలి. చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధాలపై హోమ్ డిపార్ట్‌మెంట్ నుంచి గణాంకాలు కోరాలి. 10, 12, 14, 16 ఏళ్లకు పైగా జైల్లో ఉన్న ఖైదీల సంఖ్యను చూపే పట్టిక ప్రతి జైలు నుంచి తెప్పించాలి.
16. తీర్పు: అప్పుడు హైకోర్టు చట్టవిరుద్ధంగా నిర్బంధంలో ఉన్నవారిని విడుదల చేయవచ్చు. అవసరమైన చోట తగిన పరిహారం ఇచ్చి వారి పునరావాసానికి చర్యలు తీసుకోమని రాష్ట్రాన్ని కోరవచ్చు.
17. గమనిక: తర్వాత కోర్టు, ఆర్టికల్ 32 కింద తన రిట్ అధికార పరిధిలో ఈ అన్యాయాన్ని ఎలా సరిదిద్దాలో పరిశీలించింది. Part III హక్కుల అమలుకు ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు, రిట్లు జారీ చేసే అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 32 సుప్రీంకోర్టుకు ఇస్తుంది. వీటిలో habeas corpus, mandamus (ప్రభుత్వ సంస్థ తన విధిని నిర్వర్తించమని ఇచ్చే ఆదేశం), prohibition, quo warranto, certiorari ఉన్నాయి.
18. తీర్పు: ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు. ఆర్టికల్ 32 దానిని guaranteed అని వర్ణిస్తుంది.
19. గమనిక: సాధారణ సివిల్, క్రిమినల్ కోర్టులు సమర్థంగా అమలు చేయగల హక్కులకు ఆర్టికల్ 32 ప్రత్యామ్నాయం కాదు. డబ్బు క్లెయిమ్‌ను అర్హత ఉన్న అతి కింది స్థాయి కోర్టులో దావాగా వేయాలి.
20. తీర్పు: ఆర్టికల్ 32 కింద, ప్రాథమిక హక్కు హరించడం వల్ల కలిగే పరిణామంగా డబ్బు చెల్లించమని కోర్టు ఆదేశించగలదా అన్నదే ముఖ్య ప్రశ్న. ఈ కేసు అలాంటి కేసులకు ఉదాహరణ. నిర్దోషిగా విడుదలైన తర్వాత నిర్బంధం పూర్తిగా అన్యాయం.
21. తీర్పు: పిటిషనర్ వాదనను కోర్టు కాదనలేకపోయింది. అతడు నష్టపరిహారం కోసం దావా వేసుకోవచ్చన్న పాత, నిస్సారమైన అభ్యంతరం తప్ప సమర్థవంతమైన సమాధానం కోర్టుకు కనిపించలేదు. రాష్ట్ర న్యాయవాది ఆ అభ్యంతరం లేవనెత్తలేదు.
22. గమనిక: పిటిషనర్ క్లెయిమ్ వాస్తవపరంగా వివాదాస్పదమైతే, అంటే సివిల్ కోర్టు దానిని సమర్థించవచ్చు లేదా సమర్థించకపోవచ్చు అయితే, అతడిని దావాకు పంపవచ్చు.
23. తీర్పు: అతడు దావా వేస్తే నష్టపరిహార డిక్రీ ఇవ్వాల్సిందే. ఆధారాలు లేకుండా ఖచ్చితమైన మొత్తాన్ని ఊహించలేము.
24. తీర్పు: పరిహారాన్ని నిరాకరిస్తే, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఇంత ఘోరంగా ఉల్లంఘించిన స్వేచ్ఛ అనే ప్రాథమిక హక్కుకు "doing mere lip-service to his fundamental right to liberty which the State Government has so grossly violated" అవుతుంది.
25. తీర్పు: అక్రమ నిర్బంధం నుంచి విడుదల ఉత్తర్వులకే కోర్టు అధికారం పరిమితమైతే ఆర్టికల్ 21 తన ముఖ్యమైన సారాన్ని కోల్పోతుంది. ఉల్లంఘనను నివారించి, ఆర్టికల్ 21 పాటింపును నిర్ధారించడానికి ఒక శక్తివంతమైన మార్గం "to mulct its violaters in the payment of monetary compensation".
26. కారణం: ప్రాథమిక హక్కులను యథేచ్ఛగా ఉల్లంఘించే పరిపాలనా జడత్వాన్ని సరిదిద్దడానికి న్యాయవ్యవస్థకు అందుబాటులో ఉన్న మరే పద్ధతీ సరిపోదు.
27. గమనిక: పరిహారం హక్కు అంటే "some palliative for the unlawful acts of instrumentalities which act in the name of public interest". ఇలాంటి సంస్థలు రాష్ట్ర అధికారాలను కవచంగా వాడుకుంటాయి.
28. తీర్పు: నాగరికత నశించకూడదంటే, వ్యక్తుల హక్కుల పట్ల గౌరవమే ప్రజాస్వామ్యానికి నిజమైన కోట అని దేశం తనను తాను నేర్పించుకోవాలి. కాబట్టి తన అధికారులు పిటిషనర్ హక్కులకు చేసిన నష్టాన్ని రాష్ట్రం భర్తీ చేయాలి. రాష్ట్రం ఆ అధికారులపై రాబట్టుకోవచ్చు.
29. తీర్పు: జరిగిన ఘోర నష్టాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుని, ఇప్పటికే చెల్లించిన రూ. 5,000కు అదనంగా మరో రూ. 30,000 మధ్యంతర చర్యగా రాష్ట్రం చెల్లించాలి. ఈ మొత్తాన్ని రెండు వారాల్లో చెల్లించాలి.
30. గమనిక: చెల్లించడానికి బిహార్ ప్రభుత్వం అంగీకరించింది. తమ ఉత్తర్వు ఆ అంగీకారంపై ఆధారపడలేదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.
31. తీర్పు: రాష్ట్రంపైనా, తప్పు చేసిన అధికారులపైనా తగిన నష్టపరిహారం కోసం పిటిషనర్ దావా వేయడాన్ని ఈ ఉత్తర్వు అడ్డుకోదు. ఈ పరిహారం ఒక ఉపశమనం (palliative) స్వభావంతో ఉన్నది.
32. కారణం: దావా, దాని అప్పీళ్లు, అమలు ముగిసే వరకు పిటిషనర్‌ను ఒక్క పైసా లేకుండా వదిలేయలేము. వాస్తవాలు, చట్టంలోని సూక్ష్మ అంశాలపై పూర్తి చర్చ ఆ దావాలోనే జరగాలి. ఆ అంశాలను రాష్ట్రం ఆ దావాలో లేవనెత్తవచ్చు.
33. గమనిక: బిహార్‌లో గానీ మరెక్కడైనా గానీ ఇకపై రుదుల్ సాహ్‌లు ఉండరని ఆశిస్తూ కోర్టు తీర్పు ముగించింది.

సమ్మతి, భిన్నాభిప్రాయ తీర్పులు

కోర్టు తీర్పును Chandrachud, C.J. వెలువరించారు. Sen, Misra JJ. చేసిన ప్రత్యేక, సమ్మతి లేదా భిన్నాభిప్రాయ తీర్పులేవీ నివేదికలో నమోదు కాలేదు. తీర్పు చివరలో Petition allowed అని ఉంది.

ఆధారాలు (Authorities)

• కోర్టు ఏ పూర్వపు కేసునూ పేర్కొనలేదు. ఆర్టికల్స్ 21, 32 పాఠం, పిచ్చివారి విచారణపై Code of Criminal Procedure నియమాలపై ఆధారపడింది.
• Also cited in footnotes: ఏదీ లేదు. నివేదికలో footnotes లేవు.

ప్రస్తావించిన నిబంధనలు

• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 32: Part III హక్కుల అమలు కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు. ఇది స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు. కోర్టు ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు, రిట్లు జారీ చేయవచ్చు.
• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21: జీవితం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు రక్షణ.
• రాజ్యాంగంలోని Part III: ప్రాథమిక హక్కులు.
• Code of Criminal Procedure: పిచ్చివారి విచారణ ప్రక్రియలో వారికి చట్టబద్ధ హక్కులు ఇస్తుంది. సెక్షన్ నంబర్ ఇవ్వలేదు.
• Bihar Jail Manual: దాని ప్రకారం రుదుల్ సాహ్‌ను బాగా చూసుకున్నారని అఫిడవిట్ చెబుతోంది.

తీర్పు

1. నిర్దోషిగా విడుదలైన తర్వాత రుదుల్ సాహ్‌ను జైల్లో ఉంచడం పూర్తిగా అన్యాయం. పిటిషన్ అనుమతించబడింది.
2. ఇప్పటికే చెల్లించిన రూ. 5,000కు అదనంగా, మధ్యంతర చర్యగా రుదుల్ సాహ్‌కు మరో రూ. 30,000 (ముప్ఫై వేల రూపాయలు) బిహార్ రాష్ట్రం చెల్లించాలి.
3. రాష్ట్రం 1983 ఆగస్టు 1 నుంచి రెండు వారాల్లో చెల్లించాలి.
4. రాష్ట్రం తన అధికారులపై రాబట్టుకోవచ్చు.
5. రాష్ట్రంపైనా, తప్పు చేసిన అధికారులపైనా తగిన నష్టపరిహారం కోసం రుదుల్ సాహ్ దావా వేయడాన్ని ఈ ఉత్తర్వు అడ్డుకోదు. వాస్తవాలు, చట్టంపై తన అంశాలను రాష్ట్రం ఆ దావాలో లేవనెత్తవచ్చు.
6. సిఫారసు: బిహార్ జైళ్లలో ఖైదీల చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధాన్ని పాట్నా హైకోర్టు స్వయంగా పరిశీలించాలి. పైన చెప్పిన జైలు వారీ గణాంకాలను అది తెప్పించుకోవాలి.
7. ఖర్చులపై ఏ ఉత్తర్వూ నమోదు కాలేదు.

న్యాయసూత్రం / Ratio

ప్రాథమిక హక్కు, ఇక్కడ ఆర్టికల్ 21, ఉల్లంఘనకు గురైనప్పుడు ఆర్టికల్ 32 కింద డబ్బు చెల్లించమని సుప్రీంకోర్టు రాష్ట్రాన్ని ఆదేశించగలదు. ఈ చెల్లింపు ప్రజా చట్ట పరిధిలోని ఉపశమనం, నష్టపరిహార సివిల్ దావాకు ఇది అడ్డంకి కాదు.

ప్రధాన తీర్పు: "respect for the rights of individuals is the true bastion of democracy". తన అధికారులు ఆ హక్కులకు చేసే నష్టాన్ని రాష్ట్రం భర్తీ చేయాలి.

Obiter: బిహార్ జైళ్లలో చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధాలను పాట్నా హైకోర్టు పరిశీలించి, ఖైదీలను విడుదల చేసి, పరిహారం ఆదేశించవచ్చు. పిచ్చి కథ ఒక తర్వాతి ఆలోచన అనే అభిప్రాయాన్ని కూడా కోర్టు వ్యక్తం చేసింది.

తదుపరి పరిణామాలు

Kaushal Kishor v. State of U.P., Supreme Court of India (Constitution Bench), Writ Petition (Criminal) No. 113 of 2016, 2023 జనవరి 3న తీర్పు. ధర్మాసనం: S. Abdul Nazeer, B.R. Gavai, A.S. Bopanna, V. Ramasubramanian మరియు B.V. Nagarathna, JJ.

• 14 ఏళ్ల చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం కోర్టు అంతఃకరణను కుదిపిన కేసుగా Rudul Sah‌ను Ramasubramanian, J. వర్ణించారు. కోర్టు ఏకపక్ష మొత్తాన్ని ఇచ్చి, దావా వేసే హక్కును తెరిచే ఉంచింది (Ramasubramanian, J., పేరా 151).
• Rudul Sah తర్వాత వెనక్కి చూసే పరిస్థితే లేదని Ramasubramanian, J. అన్నారు. ప్రజా చట్టంలో పరిహారం ఇచ్చిన తదుపరి కేసులను ఆయన పట్టికలో చూపారు (Ramasubramanian, J., పేరా 152).
• ఇదే అభిప్రాయం ప్రకారం, Kasturi Lal తర్వాత, Rudul Sah‌ను అనుసరిస్తూ కోర్టు ప్రభుత్వోద్యోగుల దుష్ప్రవర్తనను పరిహారానికి కారణంగా పరిగణించింది. అయితే ఈ భావన పునాదిపై స్పష్టత అవసరమని, అది చట్టం ద్వారా చేయడం మంచిదని అది జోడించింది (Ramasubramanian, J., ప్రస్తావనలోని ప్రశ్న No. 4(iv) సమాధానం).
• ప్రత్యేక అభిప్రాయం రాసిన Nagarathna, J., ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు ద్రవ్య పరిహారం ఇచ్చిన కేసుల్లో Rudul Sah‌ను మొదట పేర్కొన్నారు (Nagarathna, J., పేరా 51).
• రాజ్య అరాచకానికి వ్యతిరేకంగా ప్రాథమిక హక్కులకు Rudul Sah బలం ఇచ్చిందని Nagarathna, J. అన్నారు. ఉల్లంఘించినవారిని mulct చేయడానికి, బాధితులకు ఉపశమనం ఇవ్వడానికి కోర్టు నష్టపరిహారాన్ని ఎంచుకుంది. రిట్ కేసుల్లో నష్టపరిహారం ఇస్తే సాధారణ సివిల్ దావాను తప్పించుకోవచ్చన్న Chandrachud, C.J. ఆందోళనను కూడా ఆమె గుర్తించారు (Nagarathna, J., పేరా 54).
• ప్రజా చట్టంలో పరిహారం కోసం వేసే దావా ఒక స్వతంత్ర ప్రయోజనం నెరవేరుస్తుందని, అది ఇక ప్రైవేట్ క్లెయిమ్‌కు ప్రత్యామ్నాయం కాదని Rudul Sah, Chandrima Das చూపుతున్నాయని Nagarathna, J. అన్నారు (Nagarathna, J., పేరా 59).
• Rudul Sah, Chandrima Das లో ఉన్నంత క్రూరమైన ఉల్లంఘనలకు మాత్రమే constitutional tort (పౌర తప్పిదం) ను ఉపయోగించాలని Nagarathna, J. అన్నారు (Nagarathna, J., పేరా 64).

D.K. Basu v. State of West Bengal, Supreme Court of India, 1996 డిసెంబర్ 18న తీర్పు. ధర్మాసనం: Kuldip Singh మరియు Dr. A.S. Anand, JJ. నివేదికలో పేరాలకు నంబర్లు లేవు, కాబట్టి ఏ పేరా నంబరూ ఇవ్వలేదు.

• స్థాపిత రాజ్యాంగ విరుద్ధ జీవిత లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ హరణకు పరిహారం పొందే హక్కును కోర్టు న్యాయపరంగా అభివృద్ధి చేసిందని headnote నమోదు చేసింది. అది Rudul Shah v. State of Bihar‌ను తన ఆధారాల్లో ఒకటిగా పేర్కొంది.
• Nilabati Behera‌ను ఉటంకిస్తూ, Rudul Sah మరియు ఆ వరుసలోని కేసులు ఆర్టికల్స్ 32, 226 కింద ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు పరిహారం గురించినవని కోర్టు చెప్పింది. Sovereign immunity (రాష్ట్రంపై tort దావా వేయలేరన్న పాత నియమం) ఆ పరిహారానికి వర్తించదు.
• అదే ఉటంకింపులో Kasturi Lal వేరే అంశం గురించిన కేసుగా వర్ణించబడింది: స్వాధీనం చేసుకుని యజమానికి తిరిగి ఇవ్వని వస్తువుల విలువ (Anand, J.).

K.S. Puttaswamy v. Union of India, Supreme Court of India (తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల Constitution Bench), 2017 ఆగస్టు 24న తీర్పు.

• అక్రమ అరెస్టుకు పరిహారం పొందే హక్కును ఆర్టికల్ 21 నుంచి ప్రవహించే హక్కులలో Chandrachud, J. చేర్చి, Rudal Sah v. State of Bihar‌ను పేర్కొన్నారు (Chandrachud, J., పేరా 150).
• అక్రమ అరెస్టుకు పరిహారం పొందే హక్కును Nariman, J. కూడా అదే విధంగా చేర్చారు. తన పేరా 65కు అనుబంధంగా ఉన్న footnote లో Rudul Sah v. State of Bihar (1983) 4 SCC 141 at para 10 ను పేర్కొన్నారు (Nariman, J., పేరా 65).

Other later cases (not summarized): Chairman, Railway Board v. Chandrima Das, AIR 2000 SC 988, (2000) 2 SCC 465, Rudul Sah తో మొదలైన అనేక తీర్పుల్లో కోర్టు పరిహారం ఇచ్చిందని చెబుతుంది. Bhim Singh v. State of J&K, AIR 1986 SC 494, ఈ కేసును అనుసరించినదిగా తీర్పులోని citator గమనిక పేర్కొంది. AIR 1987 SC 1086, అదే గమనికలో ఆధారపడినదిగా పేర్కొనబడింది.

విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ

తీర్పు పాఠం ఆధారంగా చేసిన విశ్లేషణ.

• రూ. 30,000ను కోర్టు "interim measure" అని, ఒక ఉపశమనం (palliative) అని చెప్పింది. ఆ మొత్తానికి ఏ సూత్రమూ ఇవ్వలేదు.
• పూర్తి నష్టపరిహారాన్ని సివిల్ దావాకు వదిలేసింది. పేద పిటిషనర్ ఇంకా దావా వేయాల్సి ఉంటుంది.
• ఆర్టికల్ 32 సాధారణ పరిష్కారాలకు ప్రత్యామ్నాయం కాదని కోర్టు గమనించింది. సివిల్ కోర్టు క్లెయిమ్‌ను సమర్థించవచ్చు లేదా సమర్థించకపోవచ్చు అయితే అది వాస్తవపరంగా వివాదాస్పదమని చెప్పింది. ఈ కేసు అలాంటిది కాదని తీర్పు చెప్పింది.
• దావా వేసుకోవాలన్న అభ్యంతరాన్ని రాష్ట్ర న్యాయవాది లేవనెత్తలేదు.
• తమ ఉత్తర్వు రాష్ట్ర అంగీకారంపై ఆధారపడలేదని కోర్టు నమోదు చేసింది. ఆర్టికల్స్ 21, 32 కాకుండా మరో మూలాన్ని అది పేర్కొనలేదు.

ప్రాముఖ్యత

• రిట్ విచారణల్లో ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘనకు పరిహారం ఇచ్చే మార్గాన్ని తెరిచిన కేసు ఇది.
• విడుదలతోనే ఉపశమనం ఆగిపోతే ఆర్టికల్ 21 బలం కోల్పోతుందని ఇది చూపుతుంది.
• ఇది ప్రజా చట్ట పరిహార కేసుల వరుసకు దారితీసింది (తదుపరి పరిణామాలు చూడండి).
• బిహార్ జైళ్లలో చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధాన్ని పాట్నా హైకోర్టు పరిశీలించాలని కోర్టు సూచించింది.

పరీక్షకు ముఖ్యమైన అంశాలు

• నియమం: ఆర్టికల్ 21 ఉల్లంఘనకు ఆర్టికల్ 32 కింద పరిహారం ఆదేశించవచ్చు. ఉచ్చు: ఇది మధ్యంతర ఉపశమనం, నష్టపరిహార దావా హక్కు అలాగే ఉంటుంది.
• మొత్తం: ఇప్పటికే చెల్లించిన రూ. 5,000కు అదనంగా రూ. 30,000, రెండు వారాల్లో.
• గుర్తుంచుకోవాల్సిన వాస్తవాలు: 1968 జూన్ 3న నిర్దోషిగా విడుదల, 1982 అక్టోబర్ 16న విడుదల, 14 ఏళ్లు చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం.
• ఉచ్చు: తీర్పు నాటికి విడుదల అభ్యర్థన infructuous అయింది. అయినా కోర్టు పరిహార అభ్యర్థనపై నిర్ణయం తీసుకుంది.
• ఆర్టికల్ 32: సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు.
• పిచ్చి వాదన: తర్వాతి ఆలోచనగా తిరస్కరించబడింది. వైద్య రికార్డు ఏదీ సమర్పించలేదు.
• రాష్ట్రం తన అధికారులపై రాబట్టుకోవచ్చు. దావా వేస్తే నష్టపరిహార డిక్రీ వస్తుందనడంలో తనకు సందేహం లేదని కోర్టు చెప్పింది.

ఈ పేజీ తీర్పు పూర్తి పాఠం ఆధారంగా తయారు చేయబడింది.