5. కఠిన బాధ్యత, సంపూర్ణ బాధ్యత (Strict & Absolute Liability)

ఇది యూనిట్ 2లో ఐదో పాఠం — మునుపటి పాఠంలో ఉమ్మడి బాధ్యత, ఉమ్మడి అపకారుల గురించి చూశాం. ఇప్పుడు చూసేది Rylands v. Fletcher నియమం కింద కఠిన బాధ్యత గురించి, దాని మరింత కఠినమైన భారతీయ వారసుడైన సంపూర్ణ బాధ్యత సూత్రం గురించి.

ఈ అంశం దేనికి పరిష్కారం

కొన్ని కార్యకలాపాలు — పెద్ద మొత్తంలో నీటిని నిల్వ చేయడం, పేలుడు పదార్థాలు నిల్వ చేయడం, ప్రమాదకర రసాయనాలు తయారు చేయడం — ఎంత జాగ్రత్తగా నిర్వహించినా, పొరుగువారికి పెద్ద ప్రమాదాన్ని కలిగిస్తాయి. ఇలాంటి సంస్థల లోపలి పనితీరు సంస్థకు మాత్రమే తెలుసు కాబట్టి, గాయపడిన బయటి వ్యక్తికి సరిగ్గా ఎక్కడ తప్పు జరిగిందో, ఎవరు నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరించారో నిరూపించడం చాలా కష్టం. ఇలాంటి హానికి బాధ్యత పూర్తిగా వాది ముందుగా నిర్లక్ష్యాన్ని నిరూపించడంపైనే ఆధారపడితే, పెద్ద పారిశ్రామిక ప్రమాదాల బాధితులు తరచుగా ఏ పరిష్కారమూ లేకుండా మిగిలిపోతారు, ప్రమాదకర రిస్క్ నుంచి లాభం పొందే సంస్థకు దాని నిజమైన ఖర్చును భరించాల్సిన ఒత్తిడీ ఉండదు. నిర్లక్ష్యం నిరూపించినా నిరూపించకపోయినా, కొన్ని ప్రమాదకర సంస్థలను అవి కలిగించే హానికి బాధ్యులుగా చేయడం ద్వారా కఠిన, సంపూర్ణ బాధ్యత సూత్రాలు ఈ లోటును పూడుస్తాయి.

Rylands v. Fletcher నియమం — పునఃసమీక్ష

Rylands v. Fletcher (1868)లో స్థాపించబడిన నియమం ప్రకారం — దీని పూర్తి వాస్తవాలు, తర్కం ఈ యూనిట్‌లోని ప్రత్యేక కేస్-లా పాఠంలో చూడవచ్చు — తన స్వంత ప్రయోజనం కోసం తన భూమిలోకి తీసుకువచ్చి, అక్కడ ఉంచుకున్న వ్యక్తి, అది తప్పించుకుంటే హాని కలిగించే అవకాశం ఉన్నదానికి, నిర్లక్ష్యాన్ని నిరూపించాల్సిన అవసరం లేకుండా, తప్పించుకోవడం వల్ల సహజంగా కలిగే నష్టానికి బాధ్యుడు — అయితే ఆ సేకరణ భూమి "అసహజ" వినియోగానికి సమానమైనప్పుడే. మూడు అంశాలు ఉండాలి: భూమిలోకి తీసుకువచ్చిన ప్రమాదకర వస్తువు, భూమి అసహజ వినియోగం (పంటలు పండించడం లేదా ఇంటి నీటి అవసరాల వంటి సాధారణ వినియోగం కాకుండా, అసాధారణ సేకరణ), మరియు ఆ ప్రమాదకర వస్తువు ప్రతివాది స్థలం దాటి నిజంగా తప్పించుకోవడం.

Rylands v. Fletcher నియమానికి మినహాయింపులు

ఈ నియమం అక్షరార్థంగా ఎప్పుడూ సంపూర్ణం కాలేదు — హౌస్ ఆఫ్ లార్డ్స్ స్వయంగా, తర్వాతి కోర్టులు కూడా, ఈ నియమం కింద వచ్చే ప్రతివాదిని క్షమించగల అనేక రక్షణలను గుర్తించాయి. తప్పించుకోవడం వాది స్వంత తప్పు వల్లే జరిగితే క్షమించవచ్చు — ప్రతివాది నియంత్రణ నిర్మాణాన్ని దెబ్బతీయడం వంటి పనికి తానే కారణమైన వాది, దాని ఫలితంగా జరిగిన నష్టానికి పరిహారం పొందలేడు. తప్పించుకోవడం Act of God వల్ల జరిగితే క్షమించవచ్చు — Nichols v. Marsland (1876)లో వలె, ఎవరూ ఊహించలేని అసాధారణ ప్రకృతి సంఘటన వల్ల. తప్పించుకోవడం ప్రతివాది నియంత్రణ లేని, ఊహించలేని మూడో వ్యక్తి ఉద్దేశపూర్వక చర్య వల్ల జరిగితే క్షమించవచ్చు. వాది ఆ సేకరణకు స్పష్టంగానో పరోక్షంగానో సమ్మతించి ఉంటే క్షమించవచ్చు — సాధారణంగా ఆ సేకరణ వాది, ప్రతివాది ఇద్దరి ఉమ్మడి ప్రయోజనం కోసం ఉన్నప్పుడు (ఉదా. రెండు ఆస్తులకూ ఉపయోగపడే భాగస్వామ్య నీటి సరఫరా). చివరగా, ఆ సేకరణ చట్టబద్ధ అధికారం కింద, నిర్లక్ష్యం లేకుండా నిర్వహించబడితే క్షమించవచ్చు.

సంపూర్ణ బాధ్యత — భారతీయ మలుపు

1980ల నాటికి, జనసాంద్రత గల భారతీయ నగరాల మధ్యలో నడుస్తున్న ఆధునిక, భారీ ప్రమాదకర పరిశ్రమల బాధితులకు Rylands v. Fletcher లోని అంతర్గత మినహాయింపులు చాలా బలహీనమైన రక్షణ ఇస్తున్నాయని భారత సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది — అపరిచితుడి చర్య అనో, Act of God అనో, మరో మినహాయింపు చూపో సంస్థ సులభంగా బాధ్యత నుంచి తప్పించుకోగలిగేది, తీవ్రంగా గాయపడిన బాధితులకు పరిహారం లేకుండానే మిగిలేది. M.C. Mehta v. Union of India (1987) కేసులో — దీన్నే ఓలియం గ్యాస్ లీక్ కేసు అని కూడా అంటారు, భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన నేపథ్యంలో ఇచ్చిన తీర్పు — స్వాభావికంగా ప్రమాదకరమైన కార్యకలాపాల్లో ఉన్న సంస్థల విషయంలో సుప్రీంకోర్టు Rylands v. Fletcher చట్రాన్ని పూర్తిగా వదిలేసి, Rylands మినహాయింపులు ఏవీ అనుమతించని కొత్త, మరింత కఠినమైన సంపూర్ణ బాధ్యత సూత్రాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.

కఠిన బాధ్యత vs. సంపూర్ణ బాధ్యత — ఒక చూపులో

ఒక ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

నివాస ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక రసాయన కర్మాగారంలో వాల్వ్ విఫలమై విషవాయువు లీక్ అయి, సమీపంలోని చాలామంది నివాసితులు గాయపడ్డారు అనుకుందాం. వాల్వ్ విఫలం బయటి సరఫరాదారు ఇచ్చిన లోపభూయిష్ట భాగం వల్లే జరిగిందని ("అపరిచితుడి చర్య") చూపి కర్మాగారం తప్పించుకోవాలని చూస్తే — ఈ రక్షణ సాధారణ Rylands v. Fletcher నియమం కింద అయితే పనిచేసేదేమో, కానీ ఈ కార్యకలాపం M.C. Mehta ప్రమాణం కింద స్వాభావికంగా ప్రమాదకరమైనదిగా వర్గీకరించబడిన తర్వాత ఈ రక్షణ అసలు వర్తించదు. గాయపడిన ప్రతి నివాసికీ పరిహారం చెల్లించాల్సిన సంపూర్ణ బాధ్యత కర్మాగారానికే ఉంటుంది, ఆ పరిహార మొత్తాన్ని కేవలం ఒక్కొక్క బాధితుడు నిరూపించిన వైద్య ఖర్చులను బట్టి కాక, కర్మాగారం సొంత ఆర్థిక సామర్థ్యం, దాని పరిమాణాన్ని బట్టి నిర్ణయించాలి.

త్వరిత పునఃసమీక్ష

• కఠిన బాధ్యత (Rylands v. Fletcher, 1868): ప్రమాదకర వస్తువు + భూమి అసహజ వినియోగం + తప్పించుకోవడం, నిర్లక్ష్యం లేకుండా బాధ్యత, మినహాయింపులకు లోబడి
• మినహాయింపులు: వాది తప్పు, Act of God, అపరిచితుడి చర్య, వాది సమ్మతి, చట్టబద్ధ అధికారం
• సంపూర్ణ బాధ్యత (M.C. Mehta v. Union of India, 1987): స్వాభావికంగా ప్రమాదకర సంస్థ, ఏ మినహాయింపూ లేకుండా బాధ్యత
• సంపూర్ణ బాధ్యత "భూమి అసహజ వినియోగం"పై ఆధారపడదు — ఇది ప్రమాదకర కార్యకలాపానికే వర్తిస్తుంది
• సంపూర్ణ బాధ్యత కింద పరిహారం సంస్థ పరిమాణం, సామర్థ్యానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది, నిరోధక అంశాన్ని జోడిస్తూ
• Public Liability Insurance Act, 1991 అదే విధాన లక్ష్యానికి చట్టబద్ధమైన, తప్పు-రహిత బీమా యంత్రాంగాన్ని ఇస్తుంది