Savitri Pandey v. Prem Chandra Pandey (సావిత్రి పాండే v. ప్రేమ్ చంద్ర పాండే)

వివాహం consummate కాలేదని చెప్పిన ఒక భార్య, భర్త desertion కారణంగా Family Court నుంచి విడాకులు పొందింది. హైకోర్టు దానిని పక్కన పెట్టింది. desertion కు ముందస్తు సహజీవనం అవసరమని, ఆమె తన సొంత తప్పును ఉపయోగించుకోలేదని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. విడాకుల డిక్రీపై అప్పీలుకు ఎక్కువ కాలపరిమితి ఉండాలని కూడా కోరింది.

త్వరిత పునశ్చరణ

పూర్తి తీర్పు చదవండి: Indian Kanoon (unofficial copy)

పక్షకారులు

Savitri Pandey — అప్పీలుదారు; cruelty, desertion కారణాలపై విడాకులు కోరిన భార్య.

Prem Chandra Pandey — ప్రతివాది; ఆరోపణలను ఖండించి, భార్య తన సొంత తప్పులను ఉపయోగించుకుంటోందని చెప్పిన భర్త.

విచారణ చరిత్ర

1. Family Court. విడాకుల కోసం, తన ఆభరణాల వాపసు కోసం భార్య Hindu Marriage Act సెక్షన్ 13 కింద పిటిషన్ వేసింది. భర్త desertion కారణంగా Family Judge వివాహాన్ని రద్దు చేశారు (Sethi, J.).
2. వివాహంలో ఇచ్చారని ఆరోపించిన స్కూటర్ ధరకు Rs.12,000/- డిక్రీని కూడా Family Court ఇచ్చింది. permanent alimony గా నెలకు Rs.500/- ఆదేశించింది (Sethi, J.).
3. Family Court తీర్పు, విడాకుల డిక్రీ తేదీ 8 జూలై 1996 (Sethi, J.).
4. హైకోర్టు. ఇద్దరూ అప్పీలు చేశారు. తన ఆస్తుల క్లెయిమ్ తిరస్కరించడంతో భార్య అసంతృప్తి చెందింది. విడాకులపై భర్త బాధపడ్డాడు (Sethi, J.).
5. భర్త అప్పీలు 19 జనవరి 1997న దాఖలైంది. భార్యే డిఫాల్ట్ చేసిన పక్షమని, cruelty లేదా desertion రుజువు కాలేదని హైకోర్టు చెప్పింది (Sethi, J.).
6. Act సెక్షన్ 27 కింద ఉత్తర్వును, permanent alimony ని కూడా హైకోర్టు పక్కన పెట్టింది (Sethi, J.).
7. సుప్రీంకోర్టు. భార్య అప్పీలు చేసింది. వాస్తవ నిర్ధారణలను పక్కన పెట్టడం హైకోర్టుకు తప్పని, వేరుగా జీవించడం desertion presumption ను పుట్టిస్తుందని ఆమె చెప్పింది (Sethi, J.).

వాస్తవాలు

1. వివాహం 6 మే 1987న solemnise అయింది (Sethi, J.).
2. భార్య 21 జూన్ 1987 వరకు భర్తతో కలిసి జీవించింది. ఆమె ప్రకారం, వివాహం ఎప్పుడూ consummate కాలేదు. 21 జూన్ 1987 తర్వాత పక్షాలు వేరుగా జీవించారు (Sethi, J.).
3. ఆమె తల్లిదండ్రులు వివాహ తంతులకు Rs.80,000/- కు పైగా ఖర్చు చేశారని ఆమె ఆరోపించింది. భర్త కోరికపై ఆభరణాలు, విలువైన వస్తువులు, నగదు, సరుకులు కూడా ఇచ్చారు (Sethi, J.).
4. భర్త, అతని కుటుంబం తర్వాత colour TV, రిఫ్రిజిరేటర్, మరిన్ని ఆభరణాలు, Rs.10,000/- నగదు డిమాండ్ చేశారని ఆమె ఆరోపించింది. ఆమె తండ్రి జూన్ 1987 మొదటి వారంలో Rs.10,000/- చెల్లించాడు, కానీ మిగతా డిమాండ్లను తీర్చలేకపోయాడు (Sethi, J.).
5. తప్పుడు సాకులతో వారు ఆమెను హింసించడం మొదలుపెట్టారని ఆమె ఆరోపించింది. విడాకులు, ఆస్తి వాపసు, permanent alimony కోసం ఆమె సెక్షన్ 13 కింద పిటిషన్ దాఖలు చేసింది (Sethi, J.).
6. భర్త కూడా విడాకులు, ఇతర ఉపశమనాల కోసం పిటిషన్ దాఖలు చేశాడు. 14 మే 1996న దానిని ఉపసంహరించడానికి దరఖాస్తు చేయగా, 19 మే 1996న అనుమతించారు (Sethi, J.).
7. భర్తకు బిహార్‌లోని గయాలో ఒక మహిళతో అక్రమ సంబంధం ఉందని, ఆమెతో వివాహం solemnise చేశాడని చెప్పారని ఆమె ఆరోపించింది (Sethi, J.).
8. భర్త ఆరోపణలను ఖండించాడు. భార్య తన సొంత తప్పులను ఉపయోగించుకుంటోందని చెప్పాడు (Sethi, J.).
9. Family Court డిక్రీ తర్వాత, హైకోర్టులో భర్త అప్పీలు పెండింగ్‌లో ఉండగా, 29 మే 1997న భార్య Sudhakar Pandey ను వివాహం చేసుకుంది. ఆ వివాహంలో ఒక బిడ్డ జన్మించినట్లు చెబుతున్నారు (Sethi, J.).

లేవనెత్తిన వివాదాంశాలు

1. Family Court తన మొదటి వివాదాంశంగా రూపొందించినట్లు, భర్త భార్యతో cruelty గా ప్రవర్తించాడా?
2. Hindu Marriage Act సెక్షన్ 27 కింద భార్యకు ఉపశమనం పొందే హక్కు ఉందా?
3. భర్తకు ఏదైనా ఉపశమనం పొందే హక్కు ఉందా, పక్షాలకు ఏ ఉపశమనానికి హక్కు ఉంది (Family Court రూపొందించిన 3, 4 వివాదాంశాలు)?
4. desertion పై ఏ వివాదాంశాన్నీ రూపొందించకపోయినా, పట్టుబట్టకపోయినా అది రుజువైందా, సహజీవనం లేదని చెప్పిన భార్య దానిని క్లెయిమ్ చేయగలదా?
5. భార్య పునర్వివాహం చేసుకుని బిడ్డను కన్నందున, లేదా వివాహం విచ్ఛిన్నమైనందున ఆర్టికల్ 142 కింద వివాహాన్ని రద్దు చేయాలా?

వాదనలు

అప్పీలుదారు (భార్య) తరఫున:

• Family Court వాస్తవ నిర్ధారణలను పక్కన పెట్టడం హైకోర్టుకు సమర్థనీయం కాదు. ఆమె cruelty, desertion ను రుజువు చేసింది (Sethi, J.).
• ఆమె వేరుగా జీవిస్తున్నట్లు రుజువైంది కాబట్టి, భర్త ఆమెను విడిచిపెట్టాడని presume చేయాలి (Sethi, J.).
• desertion పై నిర్దిష్ట వివాదాంశం లేకపోయినా, పక్షాలు సాక్ష్యం ఇచ్చారు, desertion రుజువైందని Family Court చెప్పడానికి సరిపడా సామగ్రి ఉంది (Sethi, J.).
• అప్పీలుదారు తరఫున Shri Dinesh Kumar Garg, డిక్రీ తర్వాత భార్య Sudhakar Pandey ను వివాహం చేసుకుని ఒక బిడ్డను కన్నదని చెప్పారు. కాబట్టి వివాహాన్ని రద్దు చేయడం న్యాయ ప్రయోజనం (Sethi, J.).
• ఆయన Anita Sabharwal v. Anil Sabharwal [1997 (11) SCC 490], Shashi Garg (Smt.) v. Arun Garg [1997 (7) SCC 565], Ashok Hurra v. Rupa Bipin Zaveri [1997 (4) SCC 226], Madhuri Mehta v. Meet Verma [1997 (11) SCC 81] లపై ఆధారపడ్డారు (Sethi, J.).

ప్రతివాది (భర్త) తరఫున:

• తీర్పు భర్త కేసును వాస్తవాల్లో మాత్రమే నమోదు చేస్తుంది: అతను ఆరోపణలను ఖండించాడు, భార్య తన సొంత తప్పులను ఉపయోగించుకుంటోందని చెప్పాడు (Sethi, J.).
• అది అతని న్యాయవాది విడి వాదనలను నమోదు చేయదు.

కోర్టు తార్కికం

R.P. Sethi, Y.K. Sabharwal, JJ. ధర్మాసనం తరఫున Sethi, J. తీర్పు ఇచ్చారు. దానికి నంబర్ వేసిన పేరాలు లేవు, కాబట్టి దశలు అభిప్రాయాన్ని ఉదహరిస్తాయి.

Sethi, J. (ధర్మాసనం తరఫున)

pleadings, దిగువ కోర్టుల నిర్ధారణలు

1. Noted: భార్య cruelty, desertion ఆరోపించి, సెక్షన్ 13 కింద విడాకుల డిక్రీ, తన ఆభరణాల వాపసు కోరింది. desertion పై Family Judge వివాహాన్ని రద్దు చేశారు. హైకోర్టు దానిని తిప్పికొట్టింది. (Sethi, J.)
2. Noted: Family Court నాలుగు వివాదాంశాలు రూపొందించింది. cruelty ఉందా, దాని ప్రభావం? సెక్షన్ 27 కింద పిటిషనర్‌కు ఉపశమనం పొందే హక్కు ఉందా? ప్రతివాదికి ఏదైనా ఉపశమనం పొందే హక్కు ఉందా? పక్షాలకు ఏ ఉపశమనానికి హక్కు ఉంది? (Sethi, J.)
3. Noted: desertion పై ఏ వివాదాంశాన్నీ పట్టుబట్టలేదు. cruelty పై Family Court కు సాక్ష్యం కనిపించలేదు. అయినా desertion రుజువైందని, పిటిషనర్‌కు డిక్రీ పొందే హక్కు ఉందని అది చెప్పింది. (Sethi, J.)
4. Noted: భార్య పట్ల cruelty గా ప్రవర్తించినట్లు సాక్ష్యం లేదని, ఆమె విడిచిపెట్టబడిందని సాక్ష్యం లేదని హైకోర్టు డివిజన్ బెంచ్ గుర్తించింది. (Sethi, J.)

Cruelty

1. Held: Act సెక్షన్ 13(1)(ia) కింద cruelty విడాకులకు ఒక కారణం. Act దానిని నిర్వచించదు. వైవాహిక విషయాల్లో, ప్రతివాదితో కలిసి జీవించడాన్ని పిటిషనర్‌కు ప్రమాదకరంగా చేసే ప్రవర్తన అని అర్థం. (Sethi, J.)
2. Noted: cruelty అంటే ప్రాణానికి, అవయవానికి లేదా ఆరోగ్యానికి ప్రమాదకరమైన చర్యలు. శారీరక గాయం కలిగించేలా, లేదా శారీరక గాయం, బాధ, ఆరోగ్యానికి హాని అనే సహేతుక భయం కలిగించేలా ఒక జీవిత భాగస్వామి మరొకరితో ప్రవర్తించడం అని అర్థం. (Sethi, J.)
3. Noted: cruelty శారీరకం లేదా మానసికం కావచ్చు. మానసిక cruelty అంటే ఒక జీవిత భాగస్వామి ప్రవర్తన, ఇతరుల వైవాహిక జీవితానికి మానసిక బాధ లేదా భయం కలిగించడం. (Sethi, J.)
4. Noted: కాబట్టి cruelty కి, ఇతర పక్షంతో కలిసి జీవించడం హానికరం లేదా గాయకరమైనదన్న సహేతుక భయం కలిగించే ప్రవర్తన అవసరం. (Sethi, J.)
5. Held: "Cruelty, however, has to be distinguished from the ordinary wear and tear of family life". అంటే cruelty ని కుటుంబ జీవితంలోని సాధారణ అరుగుదల, చిరుగుదల నుంచి వేరు చేయాలి. దానిని పిటిషనర్ సున్నితత్వంతో నిర్ణయించలేము. జీవిత భాగస్వామికి కలిసి జీవించడం సాధారణంగా ప్రమాదకరమైన ప్రవర్తనా క్రమం ద్వారా దానిని నిర్ణయిస్తారు. (Sethi, J.)
6. Held: భార్య cruelty ని రుజువు చేయడంలో విఫలమైందని ట్రయల్ కోర్టు, హైకోర్టు రెండూ గుర్తించాయి. ఆర్టికల్ 136 కింద ఈ కోర్టు concurrent findings of fact (రెండు దిగువ కోర్టులు ఒకే వాస్తవంపై చేసిన నిర్ధారణలు) ను భంగపరచలేదు. (Sethi, J.)
7. Held: రుజువైనా, ఆమె ఆరోపణలు భర్త ప్రవర్తన పట్ల ఆమె సున్నితత్వాన్ని మాత్రమే చూపుతాయి. అవి కుటుంబ జీవితంలోని సాధారణ అరుగుదల, చిరుగుదలకు మించవు. (Sethi, J.)

Desertion

1. Held: pleading, రుజువు లేకుండా desertion పై విడాకుల డిక్రీ ఇవ్వలేము. పక్షాలు సాక్ష్యం ఇచ్చారని న్యాయవాది వాదించినందున, కోర్టు ఆ అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. (Sethi, J.)
2. Held: Act కింద విడాకులకు desertion అంటే, ఒక జీవిత భాగస్వామి మరొకరిని ఆ మరొకరి అంగీకారం లేకుండా, సహేతుక కారణం లేకుండా ఉద్దేశపూర్వకంగా శాశ్వతంగా విడిచిపెట్టడం, వదిలివేయడం. అది వివాహ బాధ్యతల పూర్తి తిరస్కరణ. (Sethi, J.)
3. Held: "Desertion is not the withdrawal from a place but from a state of things". అంటే desertion అనేది ఒక చోటు నుంచి కాదు, ఒక స్థితి నుంచి వైదొలగడం. అంటే వైవాహిక బాధ్యతల నుంచి వైదొలగడం, అంటే సహజీవనానికి అనుమతించకపోవడం లేదా దానిని సులభతరం చేయకపోవడం. (Sethi, J.)
4. Noted: desertion రుజువును వివాహ భావన నేపథ్యంలో చూడాలి. చట్టంలో వివాహం స్త్రీ పురుషుల మధ్య లైంగిక సంబంధాన్ని జాతి కొనసాగింపు కోసం, విచ్చలవిడితనాన్ని నివారించడానికి చట్టబద్ధ ఆనందం కోసం, సంతానోత్పత్తి కోసం చట్టబద్ధం చేస్తుంది. (Sethi, J.)
5. Noted: desertion అనేది ఒక్క పూర్తయిన చర్య కాదు. అది నిరంతర ప్రవర్తనా క్రమం, ప్రతి కేసు వాస్తవాలపై నిర్ణయించబడుతుంది. (Sethi, J.)
6. Noted: Bipinchandra Jaisinghbhai Shah v. Prabhavati [AIR 1957 SC 176] లో, కోపం లేదా అసహ్యం వంటి తాత్కాలిక ఆవేశంలో సహజీవనాన్ని శాశ్వతంగా ముగించే ఉద్దేశం లేకుండా వెళ్లిపోవడం desertion కాదని ఈ కోర్టు నిర్ణయించింది. (Sethi, J.)
7. Noted: విడిచిపెట్టిన జీవిత భాగస్వామి రెండు ముఖ్యాంశాలను తీర్చాలని Bipinchandra చెప్పింది. అవి విడిపోవడం అనే factum (వాస్తవం), సహజీవనాన్ని శాశ్వతంగా ముగించే ఉద్దేశం (animus deserendi). (Sethi, J.)
8. Noted: విడిచిపెట్టబడిన జీవిత భాగస్వామికి రెండు అంశాలు అవసరం. అంగీకారం లేకపోవడం, వెళ్లిపోయిన జీవిత భాగస్వామికి ఉద్దేశాన్ని ఏర్పరచుకోవడానికి సహేతుక కారణం ఇచ్చే ప్రవర్తన లేకపోవడం. వీటిని రుజువు చేసే భారం పిటిషనర్‌పై ఉంది. (Sethi, J.)
9. Noted: Bipinchandra ఇంగ్లీష్ చట్టాన్ని, Bombay Act ను పోల్చింది. దావాకు ముందు షరతులు మూడేళ్లు కొనసాగాలని ఇంగ్లీష్ చట్టం కోరుతుంది. Bombay Act నాలుగేళ్లు కోరుతుంది, అవి దావాకు వెంటనే ముందు ఉండాలని చెప్పదు. ఆ మినహాయింపునకు ఏదైనా ఆచరణాత్మక ఫలితం ఉందా అన్నది నిర్ణయించలేదు. (Sethi, J.)
10. Noted: desertion అనేది ప్రతి కేసు వాస్తవాల నుంచి అనుమితి. విడిపోవడానికి ముందు, తర్వాత చర్యలు, ప్రవర్తన, ఉద్దేశ వ్యక్తీకరణల ద్వారా వెల్లడైన ప్రయోజనం కోసం వాస్తవాలను చూస్తారు. (Sethi, J.)
11. Noted: విడిపోయిన వాస్తవం, animus deserendi కలిసి ఉన్నప్పుడు నేరం ప్రారంభమవుతుంది. అవి కలిసి మొదలవ్వాల్సిన అవసరం లేదు. విడిపోవడం animus లేకుండా మొదలవ్వచ్చు, లేదా రెండూ ఒకేసారి కావచ్చు. (Sethi, J.)
12. Noted: విడిచిపెట్టిన జీవిత భాగస్వామి locus poenitentiae (పశ్చాత్తాపానికి అవకాశం) ను ఉపయోగించుకోవచ్చు. విడాకుల ప్రొసీడింగ్స్ ప్రారంభానికి ముందు వైవాహిక ఇంటికి తిరిగి రావడానికి అతను లేదా ఆమె bona fide (నిజాయితీగా) ప్రతిపాదన చేస్తే, desertion ముగుస్తుంది. (Sethi, J.)
13. Noted: ఆ ప్రతిపాదనను విడిచిపెట్టబడిన జీవిత భాగస్వామి అసహేతుకంగా తిరస్కరిస్తే, ఆ జీవిత భాగస్వామి desertion లో ఉండవచ్చు. మొత్తం కాలంలో, విడిచిపెట్టబడిన జీవిత భాగస్వామి వివాహాన్ని ధృవీకరించి, సహేతుక షరతులపై వైవాహిక జీవితాన్ని పునఃప్రారంభించడానికి సిద్ధంగా ఉండాలి. (Sethi, J.)
14. Noted: ఏ వైవాహిక నేరం లాగే, వాది desertion ను అన్ని సహేతుక సందేహాలకు అతీతంగా రుజువు చేయాలి. ధృవీకరణ (corroboration) ఖచ్చితమైన చట్ట నియమం కాదు, కానీ దాని లేమిని వివరిస్తే తప్ప కోర్టులు దానిని పట్టుబడతాయి. (Sethi, J.)
15. Noted: Lachman Utamchand Kirpalani v. Meena alias Mota [AIR 1964 SC 40] Bipinchandra ను అనుసరించింది. desertion అంటే ఒక జీవిత భాగస్వామి మరొకరిని ఉద్దేశపూర్వకంగా శాశ్వతంగా విడిచిపెట్టడం, ప్రతి వైపు రెండు ముఖ్యాంశాలతో అని అది పునరుద్ఘాటించింది. (Sethi, J.)
16. Held: desertion ను రుజువు చేయడానికి, ఒక జీవిత భాగస్వామి ఎప్పుడూ మరొకరి సాంగత్యాన్ని విడిచి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. ఒకే పైకప్పు కింద జీవిస్తూ కూడా దానిని రుజువు చేయవచ్చు. (Sethi, J.)
17. Held: desertion ను వేరుగా జీవించడంతో సమానం చేయలేము. అది constructive కావచ్చు, ఉన్న పరిస్థితుల నుంచి అనుమానించవచ్చు. అది ఎల్లప్పుడూ అనుమితి విషయం. (Sethi, J.)
18. Held: మరొక అంశం అప్పీలుదారుకు హక్కు లేకుండా చేస్తుంది. desertion అంటే వైవాహిక హోదా నుంచి వైదొలగడం. లాంఛనాల తర్వాత, పక్షాలు వైవాహిక జీవితంలోని ఉమ్మడి బాధ్యతలను గుర్తించి నిర్వర్తించారని అతను లేదా ఆమె అంగీకరిస్తే తప్ప, ఏ పక్షమూ desertion ను ఆరోపించలేదు. (Sethi, J.)
19. Held: ఆ బాధ్యతలకు ముఖ్యంగా వివాహాన్ని consummate చేయడానికి సహజీవనం అవసరం. జాతి కొనసాగింపును ముందుకు తీసుకెళ్లడానికే వివాహం ఉన్నందున, చెల్లుబాటయ్యే వివాహానికి సహజీవనం అవసరం. (Sethi, J.)
20. Held: మరో మాటలో, ముందస్తు సహజీవనం లేకుండా desertion ఉండదు. ఉన్న సహజీవన స్థితిని చురుగ్గా లేదా ఉద్దేశపూర్వకంగా ముగించని వ్యక్తి విడిచిపెట్టలేడు. (Sethi, J.)
21. Held: మానసిక లేదా శారీరక అసమర్థత, ఇతర విచిత్ర పరిస్థితుల వంటి సరైన మినహాయింపులకు ఈ నియమం లోబడి ఉంటుంది. కానీ desertion కోసం విడాకులు కోరే పక్షం, తన సొంత తప్పును ఉపయోగించుకోవడం లేదని చూపాలి. (Sethi, J.)
22. Held: వివాహం తర్వాత సహజీవనం లేదని భార్యే pleading చేసింది. ఆమె ఏ కారణమూ ఇవ్వలేదు, భర్తను నిందించలేదు. వివాహాన్ని consummate చేయడానికి భర్తను ఆమె సహజీవనానికి అనుమతించలేదని స్పష్టం. (Sethi, J.)
23. Held: ఆమె ఎప్పుడూ వైవాహిక స్థితి ఏర్పడటానికి అనుమతించలేదు కాబట్టి, desertion పై విడాకులకు ఆమెకు హక్కు లేదు. (Sethi, J.)
24. Held: వెళ్లిపోవాల్సి వచ్చిందని, బయటకు తోసేశారని లేదా వేరుగా జీవించేలా చేశారని, లేదా భర్తకు animus deserendi ఉందని ఆమె సాక్ష్యం ఇవ్వలేదు. భర్త వివాహం ముగిసిందని ప్రకటించాడని, లేదా సహజీవనానికి నిరాకరించాడని ఏదీ చూపదు. (Sethi, J.)
25. Held: వాస్తవానికి, అప్పీలుదారు వైవాహిక ఇంటిని విడిచిపెట్టి, ప్రతివాదితో సహజీవనానికి నిరాకరించినట్లు రుజువైంది, తద్వారా వైవాహిక బాధ్యతను నిర్వర్తించలేదు. (Sethi, J.)
26. Held: Act కింద ఏ ప్రొసీడింగ్‌లోనైనా, వాదన జరిగినా జరగకపోయినా, సెక్షన్ 23(1) లోని ఉపశమనాల కోసం పిటిషనర్ తన సొంత తప్పు లేదా అసమర్థతను ఉపయోగించుకుంటే కోర్టు ఉపశమనాన్ని నిరాకరిస్తుంది. (Sethi, J.)
27. Held: "No party can be permitted to carve out the ground for destroying the family which is the basic unit of the society". అంటే సమాజ మౌలిక యూనిట్ అయిన కుటుంబాన్ని నాశనం చేయడానికి ఏ పక్షానికీ కారణాన్ని సృష్టించుకోవడానికి అనుమతించకూడదు. కుటుంబానికి పునాది చట్టబద్ధమైన, చెల్లుబాటయ్యే వివాహం. కోర్టు వైవాహిక ఇంటిని కాపాడాలి, ఒక పక్షం కోరిక మేరకు వివాహాన్ని రద్దు చేయడానికి వెనుకాడాలి. (Sethi, J.)

భార్య రెండవ వివాహం, irretrievable breakdown

1. Noted: డిక్రీ తర్వాత భార్య Sudhakar Pandey ను పునర్వివాహం చేసుకుని ఒక బిడ్డను కన్నందున, వివాహాన్ని రద్దు చేయడం న్యాయ ప్రయోజనమని న్యాయవాది చెప్పాడు. అతను నాలుగు కేసులను ఉదహరించాడు. (Sethi, J.)
2. Noted: Family Court 8 జూలై 1996న వివాహాన్ని రద్దు చేసింది. భర్త 19 జనవరి 1997న అప్పీలు చేశాడు. stay ఇవ్వలేదు, అప్పీలు పెండింగ్‌లో ఉండగా 29 మే 1997న భార్య పునర్వివాహం చేసుకుంది. (Sethi, J.)
3. Held: కనీసం ఒక అప్పీలు హక్కును నాగరిక న్యాయశాస్త్ర వ్యవస్థలన్నీ గుర్తిస్తాయి. అప్పీలు పెండింగ్‌లో ఉన్నా ఆమె పునర్వివాహం చేసుకుంటే, ఆ చర్య ఆమె సొంత ప్రమాదంపై, హైకోర్టు తీర్పు పర్యవసానాలకు లోబడి ఉంటుంది. (Sethi, J.)
4. Held: బహిరంగ లేదా రహస్య చర్యల ద్వారా న్యాయ గమనాన్ని ధిక్కరించడానికి ఏ వ్యక్తికీ అనుమతి లేదు. (Sethi, J.)
5. Held: ఉదహరించిన కేసులు భిన్నమైనవి. వాటన్నింటిలోనూ, ప్రతి కేసు పరిస్థితులపై, రాజీపై, సెక్షన్ 13B కింద పరస్పర అంగీకారంతో వివాహం రద్దయింది. దాదాపు అన్నీ ఇతర పక్షానికి ఒకేసారి మొత్తం, శాశ్వత maintenance తో పరిహారం ఇచ్చాయి. (Sethi, J.)
6. Noted: Ms. Jorden Diengdeh v. S.S. Chopra [AIR 1985 SC 935] లో, వివాహ చట్ట సంస్కరణను, అందరు ప్రజలకు ఏకరూప చట్టాన్ని ఈ కోర్టు సూచించింది. irretrievable breakdown, పరస్పర అంగీకారం అన్ని కేసుల్లో విడాకులకు కారణాలు కావాలని అది చెప్పింది. (Sethi, J.)
7. Noted: పూర్తిగా విచ్ఛిన్నమైన వివాహాన్ని కొనసాగించడంలో అర్థం లేదని Jorden Diengdeh చెప్పింది. వివాహం, విడాకులకు ఏకరూప కోడ్ ఇవ్వడానికి శాసనసభకు సమయం వచ్చిందని అది చెప్పింది. (Sethi, J.)
8. Held: ఒక పక్షం అది విచ్ఛిన్నమైందన్న వాదన మీదే వివాహాన్ని రద్దు చేయలేము. ఈ కోర్టు పరిశీలన ఉన్నా, ఆ కారణంపై రద్దుకు శాసనసభ నిబంధన చేయలేదు. (Sethi, J.)
9. Noted: పక్షాల చర్యలు, లోపాల వల్ల వివాహం మృతప్రాయమై, దానిని సజీవంగా ఉంచడం వల్ల ప్రయోజనం లేని కేసులు ఉండవచ్చు. (Sethi, J.)
10. Held: "The sanctity of marriage cannot be left at the whims of one of the annoying spouses". అంటే వివాహ పవిత్రతను ఇబ్బంది పెట్టే ఒక జీవిత భాగస్వామి ఇష్టాలకు వదిలేయలేము. (Sethi, J.)
11. Noted: V. Bhagat v. Mrs. D. Bhagat [AIR 1994 SC 710] లో, irretrievable breakdown of the marriage తనంతట తానే దానిని రద్దు చేయడానికి కారణం కాదని ఈ కోర్టు నిర్ణయించింది. (Sethi, J.)
12. Held: అప్పీలుదారు తన సొంత తప్పును ఉపయోగించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తోంది. వివాహం మృతప్రాయమైనట్లు చెప్పలేము, కాబట్టి కోర్టు ఆర్టికల్ 142 ను ఉపయోగించి దానిని రద్దు చేయదు. (Sethi, J.)

అప్పీలు కాలపరిమితిపై పరిశీలన

1. Noted: సెక్షన్ 28(4) కింద అప్పీలుకు నిర్దేశించిన 30 రోజులు స్పష్టంగా సరిపోవు. ఇది నిజాయితీ లేని వ్యాజ్యం చేసే జీవిత భాగస్వాములకు వివాహాలను భగ్నం చేయడానికి సహాయపడుతుంది. (Sethi, J.)
2. Noted: విశాల దేశంలో, Act కింద అధికారాలను సాధారణంగా District Court వినియోగిస్తుంది, మొదటి అప్పీలు హైకోర్టులో ఉంటుంది. దూరం, భౌగోళికం, ఆర్థికాలు, సాధారణ అప్పీలుకు కావాల్సిన సమయం వల్ల 30 రోజులు సరిపోవు. (Sethi, J.)
3. Noted: అప్పీలు లేకుండా, ఇతర పక్షం పునర్వివాహం చేసుకుని అప్పీలు హక్కును ఓడించడానికి ప్రయత్నించవచ్చు, ఇక్కడ అలాగే జరిగినట్లు కనిపిస్తోంది. (Sethi, J.)
4. Held: Act కింద ఏదైనా తీర్పు, డిక్రీపై అప్పీలుకు కనీసం 90 రోజుల కాలం నిర్దేశించవచ్చు. ఆ కాలంలో solemnise చేసిన ఏ వివాహాన్నైనా శూన్యంగా భావించాలి. తగిన శాసనం అవసరం. (Sethi, J.)
5. Held: తగినదని భావించిన చర్య కోసం తీర్పు కాపీని Ministry of Law and Justice కు పంపాలని కోర్టు రిజిస్ట్రీని ఆదేశిస్తుంది. (Sethi, J.)
6. Held: అప్పీళ్లలో అర్హత లేదు. వాటిని అన్ని స్థాయిల్లో ఖర్చులతో కొట్టివేశారు. (Sethi, J.)

ఆధారాలు (Authorities)

• Bipinchandra Jaisinghbhai Shah v. Prabhavati (AIR 1957 SC 176): desertion కు విడిపోయిన factum, animus deserendi అవసరం; విడిచిపెట్టబడిన జీవిత భాగస్వామి అంగీకరించకూడదు, సహేతుక కారణం ఇవ్వకూడదు; సహేతుక సందేహానికి అతీతంగా రుజువు. అనుసరించారు (Sethi, J.).
• Lachman Utamchand Kirpalani v. Meena alias Mota (AIR 1964 SC 40): Bipinchandra చట్టాన్ని పునరుద్ఘాటించింది. అనుసరించారు (Sethi, J.).
• Anita Sabharwal v. Anil Sabharwal ([1997] 11 SCC 490), Shashi Garg (Smt.) v. Arun Garg ([1997] 7 SCC 565), Ashok Hurra v. Rupa Bipin Zaveri ([1997] 4 SCC 226), Madhuri Mehta v. Meet Verma ([1997] 11 SCC 81): అప్పీలుదారు ఆధారపడ్డారు; సెక్షన్ 13B కింద పరస్పర అంగీకార కేసులుగా వేరు చేశారు (Sethi, J.).
• Ms. Jorden Diengdeh v. S.S. Chopra (AIR 1985 SC 935): irretrievable breakdown, పరస్పర అంగీకారాన్ని కారణాలుగా, ఏకరూప కోడ్‌ను సూచించింది; శాసనసభ చర్య తీసుకోలేదు (Sethi, J.).
• V. Bhagat v. Mrs. D. Bhagat (AIR 1994 SC 710): irretrievable breakdown తనంతట తానే వివాహాన్ని రద్దు చేయడానికి కారణం కాదు. అనుసరించారు (Sethi, J.).

ప్రస్తావించిన నిబంధనలు

• Section 13, Hindu Marriage Act, 1955: విడాకుల పిటిషన్; సెక్షన్ 13(1)(ia) cruelty ని కారణంగా చేస్తుంది.
• Section 13B, Hindu Marriage Act, 1955: పరస్పర అంగీకారంతో విడాకులు; అప్పీలుదారు ఉదహరించిన కేసుల్లో ఉపయోగించారు.
• Section 23(1), Hindu Marriage Act, 1955: తన సొంత తప్పు లేదా అసమర్థతను ఉపయోగించుకునే పిటిషనర్‌కు కోర్టు ఉపశమనాన్ని నిరాకరిస్తుంది.
• Section 27, Hindu Marriage Act, 1955: ఆస్తి పరిష్కారం; దాని కింద Family Court ఉత్తర్వును పక్కన పెట్టారు.
• Section 28(4), Hindu Marriage Act, 1955: అప్పీలుకు 30 రోజుల కాలం, సరిపోదని చెప్పారు.
• Article 136, Constitution: దాని కింద concurrent findings of fact భంగపరచబడవు.
• Article 142, Constitution: ఈ వివాహాన్ని రద్దు చేయడానికి ఉపయోగించడానికి నిరాకరించారు.

తీర్పు

1. అన్ని స్థాయిల్లో ఖర్చులతో అప్పీళ్లు కొట్టివేయబడ్డాయి (Sethi, J.).
2. cruelty రుజువు కాలేదు, desertion కారణంగా విడాకుల డిక్రీ పొందే హక్కు భార్యకు లేదు (Sethi, J.).
3. ఆర్టికల్ 142 కింద కోర్టు వివాహాన్ని రద్దు చేయదు (Sethi, J.).
4. కనీసం 90 రోజుల అప్పీలు కాలం, ఆ కాలంలో జరిగే ఏ వివాహాన్నైనా శూన్యంగా భావించడం అనే సిఫారసుపై చర్య కోసం రిజిస్ట్రీ తీర్పు కాపీని Ministry of Law and Justice కు పంపాలి (Sethi, J.).
5. తీర్పు ఖర్చుల మొత్తాన్ని నమోదు చేయలేదు.

న్యాయసూత్రం / Ratio

desertion కు విడిపోయిన వాస్తవం, సహజీవనాన్ని శాశ్వతంగా ముగించే ఉద్దేశం అవసరం, విడిచిపెట్టబడిన జీవిత భాగస్వామి అంగీకరించి ఉండకూడదు, సహేతుక కారణం ఇచ్చి ఉండకూడదు. ఎప్పుడూ సహజీవనానికి అనుమతించని పక్షం desertion ను క్లెయిమ్ చేయలేదు. కోర్టు మాటల్లో: "there can be no desertion without previous cohabitation by the parties". అంటే పక్షాల మధ్య ముందస్తు సహజీవనం లేకుండా desertion ఉండదు. పిటిషనర్ తన సొంత తప్పును ఉపయోగించుకోకూడదు.

తదుపరి పరిణామాలు

ఈ కేసును ఒక తర్వాతి సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రస్తావిస్తుంది. దానిని దాని సొంత పాఠం చెప్పినంతవరకే వివరించారు.

Shilpa Sailesh v. Varun Sreenivasan, Transfer Petition (Civil) No. 1118 of 2014, Supreme Court of India (Constitution Bench), 1 మే 2023న నిర్ణయించారు. ధర్మాసనం: Sanjay Kishan Kaul, Sanjiv Khanna, Abhay S. Oka, Vikram Nath, J.K. Maheshwari, JJ. తీర్పును Khanna, J. రాశారు.

• ఇది ఎందుకు వచ్చింది. Hindu Marriage Act సెక్షన్ 13-B(2) కింద రెండవ మోషన్‌కు ఆరు నెలల కాలాన్ని, ఆర్టికల్ 142 కింద తన అధికారంతో ఈ కోర్టు మినహాయించలేదు లేదా తగ్గించలేదని Anjana Kishore, Manish Goel లోని అభిప్రాయాలను 2010 నాటి Neeti Malviya ఉత్తర్వు సందేహించింది (పేరా 1).
• Savitri Pandey గురించి అది చెప్పినది. Savitri Pandey, Jorden Diengdeh ను ప్రస్తావిస్తుందని ధర్మాసనం గమనించింది. ఆ కేసు వివాహ చట్ట సంస్కరణను, irretrievable breakdown ను విడాకుల కారణంగా సూచించింది (పేరా 39). పక్షాల చర్యలు, లోపాల వల్ల వివాహం మృతప్రాయమయ్యే కేసులు ఉండవచ్చని Savitri Pandey నిర్ణయించినట్లు, V. Bhagat లో లాగే, అది గమనించింది. వివాహ పవిత్రతను ఇబ్బంది పెట్టే ఒక పక్షం ఇష్టాలకు వదిలేయలేమన్న అంశాన్ని కూడా అది గమనించింది (పేరా 39).
• Read down. ఆర్టికల్ 142(1) కింద పూర్తి న్యాయం చేసే ఈ కోర్టు అధికారం సందర్భంలో Savitri Pandey, ఇతర నిర్ణయాలను read down చేయాలని ధర్మాసనం నిర్ణయించింది. ఇతర నిర్ణయాలు Manish Goel, Neelam Kumar, Darshan Gupta, Hitesh Bhatnagar (పేరా 40).
• తప్పు, నింద. Hindu Marriage Act కింద వైవాహిక వివాదాల్లో, పూర్తి న్యాయం చేసే అధికారం, సెక్షన్ 13(1)(i-a) కింద విడాకుల పిటిషన్లకు వర్తించే తప్పు, నింద సిద్ధాంతంతో బంధించబడదు. సెటిల్మెంట్ మేరకు అంగీకారంతో వివాహాన్ని రద్దు చేసే, ఇతర ప్రొసీడింగ్స్‌ను రద్దు చేసే అధికారం మిగిలి ఉంది (పేరా 40).
• Irretrievable breakdown. ఇతర జీవిత భాగస్వామి వ్యతిరేకించినా, irretrievable breakdown కారణంగా వివాహాన్ని రద్దు చేసే విచక్షణ ఆర్టికల్ 142(1) కింద తనకు ఉందని కోర్టు చెప్పింది. వివాహం పూర్తిగా విఫలమైందని, పక్షాలు మళ్లీ కలిసి జీవించరని, లాంఛనప్రాయ చట్ట సంబంధాన్ని కొనసాగించడం అసమర్థనీయమని అది సంతృప్తి చెందాలి. రద్దును వ్యతిరేకించే జీవిత భాగస్వామి స్థితిని కూడా అది సమతూకం చేయాలి (పేరా 42(iii)).
• నేరుగా రిట్ లేదు. ఒక పక్షం ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్ పిటిషన్ దాఖలు చేసి, ఈ కోర్టు నుంచి నేరుగా వివాహ రద్దును కోరలేదు (పేరా 41). అలాంటి పిటిషన్లను తిరస్కరించడంపై Poonam v. Sumit Tanwar ను ధర్మాసనం ఆమోదించింది, కానీ సెక్షన్ 13-B(2) కింద ఆరు నెలల కాలాన్ని మినహాయించవచ్చా అన్నది సందేహాస్పదమన్న దాని పరిశీలనను ఆమోదించలేదు (పేరా 41).

విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ

తీర్పు పాఠం ఆధారంగా చేసిన విశ్లేషణ.

సహజీవన నియమానికి మినహాయింపులను కోర్టు అంగీకరిస్తుంది, కానీ జాబితా చేయదు. మానసిక లేదా శారీరక అసమర్థత, ఇతర విచిత్ర పరిస్థితుల వంటి సరైన మినహాయింపులకు నియమం లోబడి ఉంటుందని అది చెబుతుంది. విచిత్ర పరిస్థితిగా దేనిని పరిగణించాలో తీర్పు పరీక్షను ఇవ్వదు.

సహజీవనం లేదన్న భార్య pleading ను కోర్టు ప్రాణాంతకంగా పరిగణిస్తుంది. సహజీవనం లేదని ఆమె స్వయంగా చేసిన pleading మీద, ఏ కారణమూ ఇవ్వకపోవడం మీద అది ఆధారపడుతుంది. భర్త వాస్తవంగా సహజీవనానికి నిరాకరించి ఉంటే ఏమవుతుందో తీర్పు చర్చించదు, కానీ నిరాకరణ సాక్ష్యం ఇవ్వలేదని గమనిస్తుంది.

irretrievable breakdown ఖాళీని కోర్టు శాసనసభకు వదిలేస్తుంది. Jorden Diengdeh ఆ కారణాన్ని సూచించిందని, శాసనసభ దానిని అందించడం సరైనదని భావించలేదని అది గమనిస్తుంది. దోహదపడే చర్యల వల్ల మృతప్రాయమైన వివాహం ఉండవచ్చని కూడా చెబుతుంది. దాని సొంత సిఫారసు అప్పీలు కాలపరిమితికే పరిమితం.

ప్రాముఖ్యత

• cruelty ని, కలిసి జీవించడాన్ని ప్రమాదకరంగా చేసే ప్రవర్తనగా, కుటుంబ జీవితంలోని సాధారణ అరుగుదల, చిరుగుదల నుంచి వేరుగా కోర్టు పునఃప్రకటించింది.
• Bipinchandra, Lachman Utamchand Kirpalani లను ఉపయోగించి desertion ను పునఃప్రకటించి, ముందస్తు సహజీవనం ముందస్తు షరతు అని చెప్పింది.
• తన సొంత తప్పును ఉపయోగించుకునే పిటిషనర్‌ను నిరోధించడానికి సెక్షన్ 23(1) ను వర్తింపజేసింది.
• పెండింగ్ అప్పీలు సమయంలో రెండవ వివాహం పక్షం సొంత ప్రమాదంపై అని చెప్పింది.
• Act కింద అప్పీలుకు కనీసం 90 రోజుల కాలాన్ని, ఆ కాలంలో జరిగే వివాహాలను శూన్యంగా భావించాలని సిఫారసు చేసి, తీర్పును Ministry of Law and Justice కు పంపింది.

పరీక్షకు ముఖ్యమైన అంశాలు

• ఒక వాక్యంలో వాస్తవాలు: వివాహం consummate కాలేదని చెప్పినా, భార్య Family Court నుంచి desertion కు విడాకులు పొందింది. హైకోర్టు తిప్పికొట్టింది, సుప్రీంకోర్టు ఆమె అప్పీళ్లను ఖర్చులతో కొట్టివేసింది.
• నియమం: desertion అంటే అంగీకారం లేకుండా, సహేతుక కారణం లేకుండా జీవిత భాగస్వామిని ఉద్దేశపూర్వకంగా శాశ్వతంగా విడిచిపెట్టడం, వదిలివేయడం.
• అంశాలు: విడిచిపెట్టిన భాగస్వామికి విడిపోయిన factum, animus deserendi. విడిచిపెట్టబడిన భాగస్వామికి అంగీకారం లేకపోవడం, సహేతుక కారణం ఇచ్చే ప్రవర్తన లేకపోవడం.
• ఉచ్చు: ఒకే పైకప్పు కింద జీవిస్తూ కూడా desertion ను రుజువు చేయవచ్చు. వేరుగా జీవించడం తనంతట తానే desertion కాదు.
• ఉచ్చు: ముందస్తు సహజీవనం లేకుండా desertion లేదు, పిటిషనర్ తన సొంత తప్పును ఉపయోగించుకుంటే ఉపశమనం లేదు (సెక్షన్ 23(1)).
• ఉచ్చు: irretrievable breakdown తనంతట తానే విడాకులకు కారణం కాదు (V. Bhagat), కోర్టు ఆర్టికల్ 142 ను నిరాకరించింది.
• సిఫారసు: సెక్షన్ 28(4) కింద అప్పీలుకు కనీసం 90 రోజుల కాలం, ఆ కాలంలో జరిగే వివాహం శూన్యంగా భావించడం. ఇది శాసనం కోసం సూచన, రిజిస్ట్రీ తీర్పును Ministry of Law and Justice కు పంపాలి.

ఈ పేజీ తీర్పు పూర్తి పాఠం ఆధారంగా తయారు చేయబడింది.