T.N. Godavarman Thirumulpad v. Union of India (T.N. గోదావర్మన్ తిరుముల్పాద్ v. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా)

ఒక రిటైర్డ్ ప్లాంటర్ తన సొంత నీలగిరి ఎస్టేట్ దగ్గర జరుగుతున్న చట్టవిరుద్ధ కలప నరికివేతపై రిట్ పిటిషన్ వేశారు. సుప్రీంకోర్టు ఆ కేసును ఎప్పుడూ మూసివేయలేదు. మూడు దశాబ్దాలు, వెయ్యికి పైగా ఆదేశాల తర్వాత కూడా అది తెరిచే ఉంది. భారతదేశం అడవిగా గుర్తించే ప్రతి ఎకరాన్నీ ఇంకా పర్యవేక్షిస్తోంది. 2026 సెప్టెంబర్‌లో కూడా కోర్టు ఈ కేసులో కొత్త వాదనలు విన్నది.

త్వరిత పునశ్చరణ

పూర్తి తీర్పు చదవండి: Supreme Court of India (sci.gov.in)

పక్షకారులు

T.N. Godavarman Thirumulpad — పిటిషనర్. ఆయన నిలంబూర్ కోవిలకం కుటుంబ పెద్ద. తమిళనాడులోని గూడలూరు/నీలగిరి రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌కు ఆనుకుని ఉన్న అటవీ భూమికి యజమాని. చట్టవిరుద్ధ అటవీ నిర్మూలన (deforestation) పట్ల ఆయన ఆందోళన చెందారు.

Union of India, ఇతరులు — ప్రతివాదులు. వీరిలో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, దేశవ్యాప్త అటవీ అధికారులు ఉన్నారు. కేసు విస్తరించే కొద్దీ అనేక మంది intervenorలు (పెండింగ్‌లో ఉన్న కేసులో చేరే పక్షాలు), పరిశ్రమలు, రాష్ట్రాలు చేరాయి. తర్వాతి దశాబ్దాల్లో కోర్టు Central Empowered Committee, రాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శులు, మైనింగ్ కంపెనీలు, అటవీ-ఆధారిత పరిశ్రమలను కూడా impleaded (పక్షాలుగా చేర్చి) చేసి విన్నది.

విచారణ చరిత్ర

గోదావర్మన్ 1995 ఏప్రిల్ 7న ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టులో రిట్ పిటిషన్ (సివిల్) నంబర్ 202/1995 దాఖలు చేశారు. ఆయన కోర్టును ఇవి కోరారు:

• నీలగిరి జిల్లాలో చట్టవిరుద్ధ నరికివేత, అడవి తొలగింపును ఆపడం;
• అటవీ భూమిని ప్లాంటేషన్లుగా లేదా ఇతర అటవీయేతర ఉపయోగాలకు మార్చడాన్ని ఆపడం;
• నీలగిరి అటవీ భూమిలోని అనధికార ఆక్రమణదారులను తొలగించడం.

ఈ పిటిషన్ వ్యక్తిగత విషయంతో మొదలైంది. Gudalur Janmam Estates (Abolition and Conversion into Ryotwari) Act, 1969 కింద గోదావర్మన్ కుటుంబం సుమారు 80,000 ఎకరాల జన్మం ఎస్టేట్ భూమిని రాష్ట్రానికి కోల్పోయింది. ఆ సేకరణపై కుటుంబం పరిహార వివాదం ఈ కేసుతో పాటే నడిచింది. అది కేసు తర్వాత కూడా కొనసాగింది.

ప్రసిద్ధ ఆదేశానికి చాలా ముందే కోర్టు ఈ పిటిషన్‌ను చేపట్టింది. చట్టవిరుద్ధంగా నరికిన కలపను ఏం చేయాలనే దానిపై 1995 డిసెంబర్ 11న ఒక మధ్యంతర ఆదేశం ఇప్పటికే వచ్చింది. అదే కాలంలో నీలగిరి జిల్లా కలెక్టర్‌ను చట్టవిరుద్ధ నరికివేత వేగంపై కోర్టు పిలిపించి ప్రశ్నించిందని జర్నలిస్టిక్ కథనాలు నమోదు చేశాయి. తర్వాతి నెలల్లో ఒక జిల్లా కలప వ్యాపారానికి సంబంధించిన ఈ పిటిషన్‌ను కోర్టు దేశవ్యాప్త విచారణగా మార్చింది. ఆ విచారణ Forest (Conservation) Act, 1980 ఎలా అమలవుతోందో పరిశీలించింది.

ఆ విచారణ ఫలితంగా 1996 డిసెంబర్ 12న ఆదేశం వచ్చింది (బెంచ్: J.S. Verma, B.N. Kirpal, JJ.). ఇది (1997) 2 SCC 267గా నివేదించబడింది. ఈ పేజీ దీన్ని కేసు మూల తీర్పుగా పరిగణిస్తుంది. ఈ ఆదేశం విషయాన్ని ముగించలేదు. అదే రిట్ పిటిషన్‌లో కోర్టు అప్పటి నుంచి వందలాది ఆదేశాలతో కొనసాగిస్తున్న పర్యవేక్షణ అధికార పరిధిని అది తెరిచింది (దిగువ "తదుపరి పరిణామాలు" చూడండి).

గోదావర్మన్ సొంత నీలగిరి/గూడలూరు ఫిర్యాదును అధికారికంగా పరిష్కరించిన ఒక్క ఆదేశం కూడా బహిరంగ రికార్డులో లేదు. ఈ కేసుపై అకడమిక్ రచనలు, గోదావర్మన్ కుటుంబం సొంత ప్రకటనలు ఒకే విషయాన్ని సూచిస్తున్నాయి. పిటిషన్ వేసిన దశాబ్దాల తర్వాత కూడా జన్మం భూమి పరిహార వివాదం పరిష్కారం కాలేదు.

వాస్తవాలు

1996 ఆదేశం స్వయంగా నమోదు చేసినవి

1. దేశమంతటా అడవుల protection (క్రియాశీల చట్టపరమైన రక్షణ), conservation (సహజ వనరుల సుస్థిర వినియోగం) కు సంబంధించిన అంశాలు కావడంతో కోర్టు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి, అన్ని రాష్ట్రాల ప్రభుత్వాలకు నోటీసు జారీ చేసింది.
2. కోర్టు Union of India తరఫు Attorney Generalను, రాష్ట్రాల న్యాయవాదులను, పక్షకారులను, దరఖాస్తుదారులను, Amicus Curiae (కోర్టుకు సహాయం చేయడానికి కోర్టు నియమించే న్యాయవాది)ను విన్నది.
3. Forest Conservation Act, 1980 పరిధి గురించి, అందులోని forest అనే పదం అర్థం గురించి కొన్ని వర్గాల్లో అపోహ ఉన్నట్లు విచారణలో తేలింది.
4. forest అనే పదానికి నిఘంటు అర్థం వర్తిస్తుందని కోర్టు పేర్కొంది. అది reserved, protected లేదా ఇతరత్రా పేర్లతో చట్టబద్ధంగా గుర్తింపు పొందిన అన్ని అడవులను కలుపుతుంది.
5. యాజమాన్యంతో సంబంధం లేకుండా ప్రభుత్వ రికార్డులో అడవిగా నమోదైన ఏ ప్రాంతమైనా forest land కిందికి వస్తుందని కోర్టు జోడించింది.

నేపథ్యం (1996 ఆదేశం కాకుండా ఇతర వనరుల నుంచి)

పిటిషన్ పిటిషనర్ సొంత భూమి దగ్గర జరిగిన ఒక స్థానిక చట్టవిరుద్ధ నరికివేతతో మొదలైంది. కొద్ది నెలల్లోనే సుప్రీంకోర్టు దాన్ని దేశవ్యాప్త విచారణగా మార్చింది. ప్రతి రాష్ట్రంలో Forest (Conservation) Act, 1980ను ఎలా అర్థం చేసుకుని అమలు చేస్తున్నారనేదే ఆ విచారణ అంశం. కారణం, అటవీ భూమిని అనధికారంగా అటవీయేతర పనులకు వాడటం అంత విస్తృతంగా, వ్యవస్థాగతంగా మారింది.

కోర్టు ఎదుట ఒక ప్రధాన ఆచరణాత్మక ఇబ్బంది ఉంది. 1980 చట్టం కోసం "అడవి"కి ఎప్పుడూ స్పష్టమైన, ఏకరీతి నిర్వచనం ఇవ్వలేదు. అందువల్ల రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, ప్రైవేటు పక్షాలు వాస్తవానికి అడవిగా ఉన్న భూమిని కూడా చట్టం రక్షణ వెలుపల ఉన్నట్లు అనేక సందర్భాల్లో పరిగణించగలిగాయి. ఆ భూమిపై చెట్ల కవర్ ఉండేది, లేదా అది ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో అడవిగా నమోదై ఉండేది. కానీ పూర్వపు అటవీ చట్టం కింద దాన్ని రిజర్వ్ లేదా ప్రొటెక్టెడ్ ఫారెస్ట్‌గా అధికారికంగా నోటిఫై చేయలేదు. ఆ ఒక్క కారణంతోనే అది చట్టం పరిధిలోకి రాకుండా తప్పించుకుంది.

వ్యాఖ్య, 1996 ఆదేశంలో లేనిది: గతంలో Indian Forest Act, 1927 లేదా ఇలాంటి చట్టం కింద నోటిఫై చేసిన భూమినే రక్షితంగా చూశారు. అందువల్ల వర్గీకరించని, రెవెన్యూ, "deemed" అటవీ భూముల్లో చాలా భాగం చట్టం పరిధి బయట ఉన్నట్లు పరిగణించారు. అదే పిటిషన్‌లో తర్వాతి ఆదేశాలు Union Territory పరిపాలనలకూ వర్తించాయి.

లేవనెత్తిన వివాదాంశాలు

1. Forest (Conservation) Act, 1980 ప్రయోజనం కోసం "అడవి" అనే పదానికి సరైన అర్థం ఏమిటి? అది అధికారికంగా రిజర్వ్ లేదా ప్రొటెక్టెడ్ ఫారెస్ట్‌గా నోటిఫై చేసిన భూమికే పరిమితమా, లేక వాస్తవానికి అడవిగా ఉన్న ఏ భూమికైనా విస్తరిస్తుందా?
2. భారతదేశం అంతటా అటవీ భూమిని అనధికారంగా అటవీయేతర పనులకు వాడటం విస్తృతంగా జరుగుతోంది. అనధికార నరికివేత, ఆక్రమణ, కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు ఆమోదం లేకుండా భూమిని మళ్లించడం ఇందులో ఉన్నాయి. ఈ వివాదాన్ని ఒకసారి తీర్పుతో ముగించే అంశంగా కాకుండా, దేశవ్యాప్త అటవీ పరిపాలనపై సుప్రీంకోర్టు నిరంతర పర్యవేక్షణ పాత్ర తీసుకోవాల్సి వచ్చిందా?
3. అనేక రాష్ట్రాల్లో, అనేక అటవీ వివాదాల్లో, చాలా కాలం పాటు తన ఆదేశాల అనుసరణను పర్యవేక్షించి అమలు చేయడానికి కోర్టు ఏ యంత్రాంగాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి?

వాదనలు

T.N. Godavarman (పిటిషనర్) తరపు వాదన: పిటిషనర్ సొంత ఆస్తి దగ్గర, భారతదేశం అంతటా చట్టవిరుద్ధ కలప నరికివేత, అటవీ భూమి ఆక్రమణ జరుగుతున్నాయి. "అడవి"కి ఇరుకైన, సాంకేతిక అర్థం చెప్పడం వల్ల అవి సులభమవుతున్నాయి. ఆ అర్థం అధికారికంగా నోటిఫై చేసిన రిజర్వ్, ప్రొటెక్టెడ్ ఫారెస్ట్‌లకే పరిమితం. దానివల్ల వాస్తవానికి అడవిగా ఉన్న విస్తారమైన భూములు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆమోదం లేకుండానే అటవీయేతర వినియోగానికి మళ్లుతున్నాయి. చట్టం ఆ ఆమోదాన్ని కోరుతుంది. ఆ భూములు ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో అడవిగా నమోదై ఉన్నాయి, లేదా సహజంగా అడవులే. "అడవి"కి దాని సహజమైన, విస్తృత అర్థం ఇవ్వకపోతే చట్టం రక్షణ ఉద్దేశం దెబ్బతింటుంది.

Union of India, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల తరపు వాదన: కేసు విస్తరించే కొద్దీ పక్షాలైన అనేక రాష్ట్రాలు, అధికారుల వైఖరులు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. సాధారణంగా, అనేక రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఇలా వాదించాయి: "అడవి"కి విస్తృత నిర్వచనం ఇస్తే, అధికారిక నోటిఫికేషన్‌తో సంబంధం లేకుండా నమోదైన లేదా సహజంగా అటవీ భూమి అంతా అందులోకి వస్తుంది. అప్పుడు నిర్వహించలేనంత పెద్ద భూభాగం చట్టం కఠిన నిబంధనల కిందకు వస్తుంది. ఇప్పటికే ఇతర ఉపయోగాల్లో ఉన్న భూమి కూడా అందులో ఉంటుంది. అది గణనీయమైన ఆచరణాత్మక, పరిపాలనా ఇబ్బందులను సృష్టిస్తుంది.

1996 డిసెంబర్ 12 ఆదేశం ఏ పక్షకారుడి వాదనలనూ వివరంగా పేర్కొనలేదు. Union of India తరపు Attorney General, రాష్ట్రాల న్యాయవాదులు, పక్షకారులు, దరఖాస్తుదారులు, Amicus Curiae వాదనలు విన్నామని నమోదు చేసింది. అడవి ప్రాంతాల్లో మైనింగ్ అనుమతులపై Rajasthan రాష్ట్రం తీసుకున్న వైఖరి కోర్టు నిర్ణయాలకు స్పష్టంగా విరుద్ధమని కూడా నమోదు చేసింది.

కోర్టు తార్కికం

Verma, Kirpal, JJ. బెంచ్ ఒకే, ఏకగ్రీవ ఆదేశం ఇచ్చింది. 1996 డిసెంబర్ 12 ఆదేశంలో విడి లేదా విభేదాభిప్రాయం లేదు. దిగువ తార్కికం కోర్టు ఒకే స్వరంతో చెప్పినది.

Forest (Conservation) Act, 1980లోని "అడవి" అనే పదాన్ని దాని సాధారణ నిఘంటు అర్థంలో అర్థం చేసుకోవాలని కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. చట్టంలోని సెక్షన్ 2లో వచ్చే "forest land" (అటవీ భూమి) నిఘంటు అర్థంలో "అడవి"ని కలిగి ఉంటుందని కూడా చెప్పింది. దానితో పాటు, యాజమాన్యంతో సంబంధం లేకుండా ఏ ప్రభుత్వ రికార్డులోనైనా "అడవి"గా నమోదైన ఏ ప్రాంతమైనా అందులోకి వస్తుంది. ఈ ఆదేశం reserved, protected లేదా ఇతరత్రా పేర్లతో చట్టబద్ధంగా గుర్తింపు పొందిన అన్ని అడవులను కూడా కలుపుతుంది.

సెక్షన్ 2 ప్రకారం, ఈ అర్థంలో ఉన్న ఏ "forest" లోపలైనా అటవీయేతర కార్యకలాపానికి కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు ఆమోదం అవసరమని ఆదేశం పేర్కొంది.

ఈ నిర్వచనాన్ని స్వీకరించిన తర్వాత, కోర్టు ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సాధారణ ఆదేశాలు జారీ చేసింది:

• ఏ రకమైన సామిల్లులు, వెనీర్ లేదా ప్లైవుడ్ మిల్లులు నడపడం, ఏ ఖనిజాల మైనింగ్ అయినా "non-forest purposes" (అటవీయేతర ప్రయోజనాలు). కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు ఆమోదం లేకుండా ఏ అడవిలోనూ ఇవి అనుమతించబడవు (చట్టంలోని సెక్షన్ 2).
• అడవిగా ఉన్న ఏ ప్రాంతంలోనైనా అలాంటి ముందస్తు ఆమోదం లేకుండా జరుగుతున్న అటవీయేతర కార్యకలాపాలన్నీ వెంటనే ఆగాలి.
• ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక నెలలోపు ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ కమిటీ (ఎ) నోటిఫై చేసినా, గుర్తించినా, వర్గీకరించినా కాకపోయినా, యాజమాన్యంతో సంబంధం లేకుండా "అడవులు"గా ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించాలి; (బి) గతంలో అడవులుగా ఉండి ఇప్పుడు క్షీణించిన, తొలగించబడిన ప్రాంతాలను, ప్లాంటేషన్ కవర్ ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించాలి.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రెండు నెలల్లోపు రాష్ట్రంలో నడుస్తున్న సామిల్లులు, వెనీర్, ప్లైవుడ్ మిల్లులు, వాటి సామర్థ్యం, సమీప అడవికి దూరం, కలప వనరులపై నివేదిక దాఖలు చేయాలి (Part I, 6).

వీటికి తోడు, కోర్టు రాష్ట్ర-నిర్దిష్ట చర్యలు విధించింది:

• జమ్ము కశ్మీర్: ఏ "forest"లోనైనా, ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేట్, చెట్ల నరికివేతపై నిషేధం (Part II, 1). రాష్ట్రం పడిపోయిన చెట్లను తొలగించవచ్చు, లేదా వ్యాధిగ్రస్త లేదా ఎండిన నిలబడి ఉన్న కలపను నరికి తొలగించవచ్చు. అది కూడా నరికివేతను నిషేధించే చట్టం పరిధిలో లేని ప్రాంతాల నుంచి మాత్రమే (Part II, 2). సామిల్లులను గుర్తించిన అటవీ సరిహద్దుల నుంచి కనీసం 8 కిలోమీటర్ల దూరానికి తరలించాలి (Part II, 8).
• హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తర ప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్ కొండ ప్రాంతాలు: ఏ అడవిలోనైనా, ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేట్, నరికివేతపై నిషేధం. అడవి కాని, గతంలో అడవి నుంచి మార్చని ప్రాంతంలో నాటిన చెట్ల ప్రైవేట్ ప్లాంటేషన్లు మినహాయింపు. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో right holdersకు bona fide వ్యక్తిగత వినియోగం కోసం ఇచ్చిన permits కూడా మినహాయింపు (Part III, 1).
• తమిళనాడు: అన్ని అటవీ ప్రాంతాల్లో చెట్ల నరికివేతపై పూర్తి నిషేధం. నాటి పెంచిన, సహజంగా పెరగని చెట్లు, గతంలో అడవి కాని కానీ తొలగించిన ప్రాంతాలు మినహాయింపు (Part IV, 1).
• ఈశాన్య రాష్ట్రాలు: నరికిన కలపను రాష్ట్ర సరిహద్దులు దాటి రవాణా చేయడంపై పూర్తి నిషేధం.

ఆదేశం ఇంకా ఈ క్రింది దిశానిర్దేశాలు ఇచ్చింది:

• Tirap, Changlang (Part I, 2): అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని Tirap, Changlang ఉష్ణమండల తేమ సతతహరిత అడవుల్లో ఏ రకమైన చెట్ల నరికివేతపైనా పూర్తి నిషేధం. Tirap, Changlangలోని అన్ని సామిల్లులు, వెనీర్ మిల్లులు, ప్లైవుడ్ మిల్లులు, అలాగే దాని సరిహద్దు నుంచి 100 కి.మీ. లోపు అస్సాంలోని మిల్లులు వెంటనే మూసివేయాలి. అనుసరణను అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాం ప్రభుత్వాలు నిర్ధారించాలి.
• Working Plans (Part I, 3): కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదించిన రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల Working Plansకు అనుగుణంగా తప్ప, అన్ని అడవుల్లో చెట్ల నరికివేత నిలిపివేయబడే ఉంటుంది. Working Plan లేని చోట (permit వ్యవస్థ ఉన్న అరుణాచల్ ప్రదేశ్ వంటివి) permitల కింద మాత్రమే నరికివేత అనుమతించబడుతుంది. అది కూడా రాష్ట్ర అటవీ శాఖ లేదా రాష్ట్ర ఫారెస్ట్ కార్పొరేషన్ మాత్రమే చేయాలి.
• సామిల్లుల సుస్థిర సామర్థ్యం (Part I, 7): ప్రతి రాష్ట్రం ఒక నెలలోపు ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ కమిటీ మూడు అంశాలను అంచనా వేయాలి: రాష్ట్ర అడవులు సామిల్లులు, కలప-ఆధారిత పరిశ్రమకు తట్టుకోగల సుస్థిర సామర్థ్యం; సురక్షితంగా కొనసాగించగల ప్రస్తుత సామిల్లుల సంఖ్య; అడవి నుంచి సామిల్లు ఉండాల్సిన అనుకూల దూరం.
• అనుసరణ కమిటీలు (Part I, 9): ప్రతి రాష్ట్రం Principal Chief Conservator of Forests, మరో సీనియర్ అధికారితో కూడిన కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ కమిటీ అనుసరణను పర్యవేక్షించి, స్టేటస్ రిపోర్టులు దాఖలు చేస్తుంది.
• కార్మికులు: ఈ ఆదేశం కింద ఏదైనా సామిల్లు లేదా కలప-ఆధారిత పరిశ్రమ మూతపడవచ్చు. అయినా అందులోని కార్మికులకు రావాల్సిన పూర్తి వేతనాలు చెల్లించాలి. ఈ కారణంగా వారిని తొలగించకూడదు, సర్వీసు నుంచి పంపకూడదు.
• రైల్వేలు: రైల్వేలు ఇప్పటికీ చెక్క స్లీపర్లు వాడుతున్నాయని కోర్టుకు తెలిసింది. పూర్తి వివరాలతో అఫిడవిట్ దాఖలు చేయాలని రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖను ఆదేశించింది. వాడిన కలప పరిమాణం, సరఫరా మూలం, ప్రత్యామ్నాయాల కోసం తీసుకున్న చర్యలు ఆ వివరాల్లో ఉండాలి.
• అన్నింటిపై ప్రభావం (Part IV, 7 మరియు చివరి ఆదేశాలు): ఏ ప్రభుత్వం, అధికారి, ట్రిబ్యునల్ లేదా హైకోర్టుతో సహా ఏ కోర్టు ఇచ్చిన లేదా ఇకపై ఇచ్చే విరుద్ధ ఆదేశం ఉన్నా, ఈ ఆదేశం అమలవుతుంది.

కోర్టు అభిప్రాయం (J.S. Verma, B.N. Kirpal, JJ.) — ఆదేశాలకు ముందు తార్కిక దశలు

• విచారణ. ఈ అంశాలు దేశమంతటా అడవుల రక్షణ, సంరక్షణకు సంబంధించినవి. అందుకే కోర్టు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి, అన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు నోటీసు ఇచ్చింది. Union of India తరపు Attorney General, రాష్ట్రాల న్యాయవాదులు, పక్షకారులు, దరఖాస్తుదారులు, Amicus Curiae Shri H.N. Salve (ఆయనకు Sarvashri U.U. Lalit, Mahender Das, P.K. Manohar సహాయం చేశారు) వాదనలు విన్నది.
• మరింత విచారణ అవసరం. జాతీయ అటవీ విధానం (National Forest Policy)లోని అన్ని అంశాలపై లోతైన విచారణ అవసరమని కోర్టు భావించింది. వచ్చిన అనేక అంశాలను న్యాయవాదులు మరింత అధ్యయనం చేయాలి, కాబట్టి విచారణ కొనసాగింపును వాయిదా వేసింది.
• మధ్యంతర ఆదేశాలు. ఈ దశలో కొన్ని అంశాలపై మధ్యంతర ఆదేశాలు అవసరమని కోర్టు నిర్ణయించింది. ఆ అంశాలపై Attorney General, ఇతర న్యాయవాదుల వాదనలు విన్నది.
• అపోహ. Forest Conservation Act, 1980 అసలు పరిధి గురించి, అందులోని "forest" అనే పదం అర్థం గురించి కొన్ని వర్గాల్లో అపోహ ఉందని విచారణలో తేలింది. అడవి ప్రాంతాల్లో (ఎక్కువగా వాణిజ్య స్వభావం గల) కొన్ని కార్యకలాపాలకు సెక్షన్ 2 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు ఆమోదం అవసరమన్న విషయంలో కూడా దాని వల్ల అపోహ ఏర్పడింది. దీన్ని స్పష్టం చేయడం అవసరమని కోర్టు చెప్పింది.
• చట్టం ఉద్దేశం. మరింత అటవీ నరికివేత (deforestation) వల్ల పర్యావరణ అసమతుల్యం ఏర్పడకుండా ఆపడానికి ఈ చట్టం చేశారు. కాబట్టి అడవుల సంరక్షణ, అనుబంధ అంశాలకు సంబంధించిన నిబంధనలు యాజమాన్యం, వర్గీకరణతో సంబంధం లేకుండా అన్ని అడవులకూ వర్తిస్తాయి.
• "forest" అర్థం. ఈ పదాన్ని నిఘంటు అర్థంలో అర్థం చేసుకోవాలి. చట్టంలోని సెక్షన్ 2(i) ప్రయోజనం కోసం రిజర్వ్, ప్రొటెక్టెడ్ లేదా ఇతర పేరుతో చట్టబద్ధంగా గుర్తించిన అడవులన్నీ ఇందులోకి వస్తాయి. సెక్షన్ 2లోని "forest land"లో నిఘంటు అర్థంలోని "forest" ఉంటుంది; దానితో పాటు యాజమాన్యంతో సంబంధం లేకుండా ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో అడవిగా నమోదైన ఏ ప్రాంతమైనా ఉంటుంది.
• స్థిరపడిన స్థితి, రాజస్థాన్ వైఖరి. ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికైనా, అధికారికైనా ఉన్న సందేహాన్ని తొలగించడానికి ఇప్పటికే స్థిరపడిన స్థితిని మళ్లీ చెబుతున్నామని కోర్టు పేర్కొంది. ఇంత ఆలస్యంగా కూడా Rajasthan రాష్ట్రం ఆ ప్రాంతాల్లో మైనింగ్‌కు ఇచ్చిన అనుమతుల విషయంలో తీసుకున్న వైఖరి కూడా దీనికి కారణం. ఆ వైఖరి కోర్టు నిర్ణయాలకు స్పష్టంగా విరుద్ధమని చెప్పింది. ఇప్పటివరకు సరైన చట్టస్థితిని గ్రహించని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వెంటనే తన వైఖరిని సరిదిద్దుకుని, ఆలస్యం లేకుండా పరిహార చర్యలు తీసుకుంటుందని భావించడం సమంజసమని పేర్కొంది.
• కేంద్ర ప్రభుత్వ వైఖరి. ఈ అంశాలపై Union of India తరపు Attorney General వాదనలు విన్నామని మాత్రమే ఆదేశం నమోదు చేసింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం వేరుగా చేసిన వాదనను వివరించలేదు. ఆదేశాల్లో కేంద్ర ప్రభుత్వ పాత్ర సెక్షన్ 2 కింద ముందస్తు ఆమోదం, రాష్ట్రాల Working Plansకు ఆమోదం ఇవ్వడం.

Authorities

• Ambica Quarry Works and ors. v. State of Gujarat and ors., (1987) 1 SCC 213 — చట్టం యాజమాన్యం, వర్గీకరణతో సంబంధం లేకుండా అన్ని అడవులకూ వర్తిస్తుందన్న స్థిరపడిన స్థితిని స్పష్టం చేసిన నిర్ణయంగా ఉదహరించారు (ఆదేశంలో ఆదేశాలకు ముందున్న పాఠం; దీనికి ఆదేశంలో paragraph సంఖ్య లేదు).
• Rural Litigation and Entitlement Kendra v. State of U.P., 1989 Suppl. (1) SCC 504 — అదే స్థిరపడిన స్థితి కోసం ఉదహరించారు (ఆదేశంలో అదే చోట).
• Supreme Court Monitoring Committee v. Mussorie Dehradun Development Authority and ors., W.P.(C) No. 749/95, 1996 నవంబర్ 29 ఆదేశం — అదే స్థితిని స్పష్టం చేసిన ఇటీవలి నిర్ణయంగా ఉదహరించారు (ఆదేశంలో అదే చోట).
• State of Bihar v. Banshi Ram Modi and ors., (1985) 3 SCC 643 — పై మూడు తర్వాతి నిర్ణయాల వెలుగులో అర్థం చేసుకోవాల్సిన పూర్వపు నిర్ణయమని కోర్టు చెప్పింది (ఆదేశంలో అదే చోట).
• Civil Appeal Nos. 367 to 375 of 1977 in C.A. Nos. 1344-45 of 1976 — జన్మం భూములపై పెండింగ్ అప్పీళ్లు; జన్మం భూముల్లో తమిళనాడు నరికివేత నిషేధం వాటిలోని ఏ ఆదేశానికైనా లోబడి అమలవుతుంది (Part IV, direction 6).
• Also cited in footnotes: ఏవీ లేవు. ఆదేశంలో footnotes లేవు.

ఆదేశంలో ప్రస్తావించిన చట్టాలు, నిబంధనలు

• Forest Conservation Act, 1980, Section 2 — అటవీ భూమిని అటవీయేతర వినియోగానికి వాడాలంటే కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు ఆమోదం కావాలి. చట్టబద్ధంగా గుర్తించిన అడవుల (reserved, protected లేదా ఇతరత్రా) కోసం Section 2(i)ని ఉదహరించారు.
• Wild Life Protection Act, 1972, Section 18 — ఆదేశంలో ప్రస్తావించిన చట్ట నిబంధనలలో ఒకటి. Section 35 — అదే విధంగా ప్రస్తావించబడింది. వీటి కింద లేదా నరికివేతను నిషేధించే ఏ ఇతర చట్టం కింద నోటిఫై చేసిన ప్రాంతాలను Part III, direction 2లో పడిపోయిన లేదా వ్యాధిగ్రస్త కలప తొలగింపు నుంచి మినహాయించారు.
• Jammu & Kashmir Wild Life Protection Act, 1978 — దీని కింద లేదా అలాంటి నరికివేతను నిషేధించే మరో చట్టం కింద నోటిఫై చేసిన ప్రాంతాలను పడిపోయిన లేదా ఎండిన కలప తొలగింపు నుంచి మినహాయించారు (Part II, direction 2).
• Jammu & Kashmir Forest Conservation Act, 1990 — జమ్ము కశ్మీర్‌లో ప్రాజెక్టుల కోసం ఏ నరికివేత లేదా భూమి తొలగింపు అయినా దీనికి ఖచ్చితంగా లోబడాలి (Part II, direction 4).

Part I — అన్ని రాష్ట్రాలకు సాధారణ ఆదేశాలు (paras 1-9)

1. Para 1. ఏ "forest" లోపలైనా అటవీయేతర కార్యకలాపానికి కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు ఆమోదం అవసరం. ఆ ఆమోదం లేకుండా ఏ రాష్ట్రంలోనైనా అడవి లోపల జరుగుతున్న కార్యకలాపాలన్నీ వెంటనే ఆగాలి. ఏ రకమైన సామిల్లులు (వెనీర్, ప్లైవుడ్ మిల్లులతో సహా) నడపడం, ఏ ఖనిజం మైనింగ్ అయినా అటవీయేతర ప్రయోజనాలు; ముందస్తు ఆమోదం లేకుండా అనుమతించబడవు. అలాంటి ఏ కార్యకలాపమైనా Forest Conservation Act, 1980 ఉల్లంఘన అని prima facie భావిస్తారు. ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అలాంటి కార్యకలాపాలన్నీ వెంటనే పూర్తిగా ఆగేలా చూడాలి.
2. Para 2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని Tirap, Changlang ఉష్ణమండల తేమ సతతహరిత అడవులు పర్యావరణ సమతుల్యం, జీవవైవిధ్యానికి ప్రాముఖ్యత ఉన్నవి. అందువల్ల అక్కడ ఏ రకమైన చెట్ల నరికివేతపైనా పూర్తి నిషేధం. Tirap, Changlangలోని, అలాగే దాని సరిహద్దు నుంచి 100 కి.మీ. లోపు అస్సాంలోని అన్ని సామిల్లులు, వెనీర్ మిల్లులు, ప్లైవుడ్ మిల్లులు వెంటనే మూసివేయాలి. అనుసరణను అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాం నిర్ధారించాలి.
3. Para 3. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదించిన రాష్ట్ర Working Plansకు అనుగుణంగా తప్ప అన్ని అడవుల్లో నరికివేత నిలిపివేయబడుతుంది. Working Plan లేని, permit వ్యవస్థ ఉన్న రాష్ట్రంలో (అరుణాచల్ ప్రదేశ్ వంటివి) permitల కింద నరికివేత రాష్ట్ర అటవీ శాఖ లేదా రాష్ట్ర ఫారెస్ట్ కార్పొరేషన్ మాత్రమే చేయగలదు.
4. Para 4. ఏడు ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో ఏదైనా నుంచి దేశంలోని ఇతర రాష్ట్రానికి నరికిన చెట్లు, కలప రవాణాపై రైలు, రోడ్డు, జలమార్గాల ద్వారా పూర్తి నిషేధం. దీన్ని ఖచ్చితంగా అమలు చేయాల్సిన బాధ్యత Indian Railways, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలది. రక్షణ లేదా ఇతర ప్రభుత్వ అవసరాల కోసం ధృవీకరించిన కలపకు ఈ నిషేధం వర్తించదు. అడవి కాని ప్రాంతంలో నాటిన చెట్లతో కూడిన ప్రైవేట్ ప్లాంటేషన్‌లో నరికివేతను కూడా ఇది ప్రభావితం చేయదు.
5. Para 5. ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక నెలలోపు ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ కమిటీ ఇవి చేయాలి:
   • ఏ చట్టం కింద నోటిఫై చేసినా, గుర్తించినా, వర్గీకరించినా కాకపోయినా, యాజమాన్యంతో సంబంధం లేకుండా "forests"గా ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించాలి;
   • గతంలో అడవులుగా ఉండి క్షీణించిన, తొలగించబడిన ప్రాంతాలను గుర్తించాలి;
   • ప్రభుత్వానికి, ప్రైవేట్ వ్యక్తులకు చెందిన ప్లాంటేషన్ చెట్లు ఉన్న ప్రాంతాలను గుర్తించాలి.
6. Para 6. ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రెండు నెలల్లోపు నివేదిక దాఖలు చేయాలి. అందులో ఉండాల్సినవి:
   • వాస్తవంగా నడుస్తున్న సామిల్లులు, వెనీర్, ప్లైవుడ్ మిల్లుల సంఖ్య, వాటి అసలు యజమానుల వివరాలు;
   • నిల్వ, కోత కోసం వాటి లైసెన్స్ పొందిన, వాస్తవ సామర్థ్యం;
   • సమీప అడవికి వాటి దూరం;
   • వాటి కలప వనరు.
7. Para 7. ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒక నెలలోపు ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ కమిటీ అంచనా వేయాల్సినవి:
   • సామిల్లులు, కలప-ఆధారిత పరిశ్రమకు రాష్ట్ర అడవుల సుస్థిర సామర్థ్యం;
   • సురక్షితంగా కొనసాగించగల ప్రస్తుత సామిల్లుల సంఖ్య;
   • సామిల్లు ఉండాల్సిన అడవి నుంచి అనుకూల దూరం.
8. Para 8. ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీలు ఏర్పాటైన ఒక నెలలోపు తమ నివేదిక ఇచ్చేలా కోరాలి.
9. Para 9. ప్రతి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం Principal Chief Conservator of Forests, మరో సీనియర్ అధికారితో కూడిన కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి. ఆ కమిటీ ఈ ఆదేశం అనుసరణను పర్యవేక్షించి స్టేటస్ రిపోర్టులు దాఖలు చేస్తుంది.

Part II — జమ్ము కశ్మీర్ రాష్ట్రం (directions 1-8)

1. ఏ "forest"లోనైనా, ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేట్, నరికివేత లేదు. ప్రైవేట్ వ్యక్తులు లేదా Social Forestry Department నాటిన చెట్ల ప్రైవేట్ ప్లాంటేషన్లను ఈ నిషేధం ప్రభావితం చేయదు; అక్కడ నరికివేత చట్టానికి ఖచ్చితంగా అనుగుణంగా ఉండాలి.
2. అడవుల్లో రాష్ట్రం శాఖ ద్వారా లేదా State Forest Corporation ద్వారా పడిపోయిన చెట్లను తొలగించవచ్చు, లేదా వ్యాధిగ్రస్త లేదా ఎండిన నిలబడి ఉన్న కలపను నరికి తొలగించవచ్చు. అది Jammu & Kashmir Wild Life Protection Act, 1978 లేదా అలాంటి నరికివేతను నిషేధించే ఇతర చట్టం కింద నోటిఫై చేసిన ప్రాంతాల వెలుపల మాత్రమే.
3. రాష్ట్రం ఒక ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి: రాష్ట్రంలో నియమితుడైన ఒక IFS అధికారి, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ప్రతినిధి, ఇద్దరు ప్రముఖ ప్రైవేట్ నిపుణులు, State Forest Corporation Managing Director (Member Secretary). పడిపోయిన, వ్యాధిగ్రస్త, ఎండిన నిలబడి ఉన్న చెట్ల నరికివేతకు గుణాత్మక, పరిమాణాత్మక ప్రమాణాలను ఆ కమిటీ నిర్ణయిస్తుంది; నరికివేత ఆ ప్రమాణాల ప్రకారం జరిగేలా రాష్ట్రం చూడాలి.
4. అడవిలో లేదా వెలుపల ఏ నరికివేత అయినా, ప్రాజెక్టుల కోసం భూమి తొలగింపు అయినా Jammu & Kashmir Forest Conservation Act, 1990, ఇతర చట్టాలకు ఖచ్చితంగా అనుగుణంగా ఉండాలి. అలా నరికిన చెట్ల నరికివేత, విక్రయం State Forest Corporation మాత్రమే చేయాలి; ఏ ప్రైవేట్ సంస్థకు అనుమతి లేదు. ఇది THEIN Dam ముంపు ప్రాంతాలకు కూడా వర్తిస్తుంది.
5. ఇలా లేదా ఇతరత్రా పొందిన కలప అంతా రాష్ట్రంలోనే, ప్రధానంగా స్థానిక ప్రజలు, ప్రభుత్వం, స్థానిక సంస్థల కలప, వంటచెరకు అవసరాలకు వాడాలి.
6. రాష్ట్రం నుంచి చెట్లు లేదా కలప (కోసినది లేదా ఇతరత్రా) రవాణా ప్రస్తుతానికి నిలిపివేయబడుతుంది; DGS & D, Railways, Defence వినియోగానికి మినహా. అలాంటి రవాణాకు State Corporation Managing Director ప్రతి consignmentకు ధృవీకరణ ఇవ్వాలి (కలప State Forest Corporation వనరుల నుంచి వచ్చిందన్న ధృవీకరణతో సహా). దాన్ని Corporation, Jammu & Kashmir Forest Department లేదా స్వీకరించే సంస్థ నిర్వహించాలి.
7. రాష్ట్రం వీలైతే ఒక నెలలోపు వివరమైన అఫిడవిట్ దాఖలు చేయాలి: State Forest Corporation డిపోల నుంచి కొని రాష్ట్రం వెలుపలికి రవాణా చేయడానికి ప్రైవేట్ వ్యక్తుల వద్ద ఉన్న కలప పరిమాణం (DGS & D, Railways, Defence వినియోగానికి మినహా). తదుపరి ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
8. గుర్తించిన ఏ అటవీ ప్రాంతం సరిహద్దుకైనా 8 కి.మీ. లోపు ఏ సామిల్లు, వెనీర్ లేదా ప్లైవుడ్ మిల్లు నడపకూడదు. ఈ పట్టీలో ఉన్న ప్రస్తుత మిల్లును వెంటనే తరలించాలి.

Part III — హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తర ప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్ కొండ ప్రాంతాలు (directions 1-4)

1. ఏ forestలోనైనా, ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేట్, నరికివేత లేదు. అడవి కాని, గతంలో అడవి నుంచి మార్చని ప్రాంతంలో నాటిన చెట్ల ప్రైవేట్ ప్లాంటేషన్‌ను ఈ నిషేధం ప్రభావితం చేయదు. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో హక్కుదారులకు వారి నిజమైన వ్యక్తిగత వినియోగం కోసం ఇచ్చిన permitలకు కూడా ఇది వర్తించదు.
2. forestలో రాష్ట్రం శాఖ ద్వారా లేదా State Forest Corporation ద్వారా పడిపోయిన చెట్లను తొలగించవచ్చు, లేదా వ్యాధిగ్రస్త లేదా ఎండిన నిలబడి ఉన్న కలపను నరికి తొలగించవచ్చు. అది Wild Life Protection Act, 1972 Section 18 లేదా Section 35 కింద, లేదా అలాంటి నరికివేతను నిషేధించే ఇతర చట్టం కింద నోటిఫై చేసిన ప్రాంతాల వెలుపల మాత్రమే.
3. రాష్ట్రం ఒక ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి: MOEF ప్రతినిధి, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ప్రతినిధి, ఇద్దరు ప్రముఖ ప్రైవేట్ నిపుణులు, State Forest Corporation MD (Member Secretary). పడిపోయిన చెట్లు, వ్యాధిగ్రస్త, నిలబడి ఉన్న కలప నరికివేతకు ప్రమాణాలను ఆ కమిటీ నిర్ణయిస్తుంది; రాష్ట్రం వాటిని పాటించాలి.
4. ఏ అడవిలోనైనా నరికివేత లేదా ప్రాజెక్టుల కోసం అటవీ భూమి తొలగింపు Forest Conservation Act, 1980, ఇతర చట్టాలకు ఖచ్చితంగా అనుగుణంగా ఉండాలి. అలా నరికిన చెట్ల నరికివేత, విక్రయం State Forest Corporation మాత్రమే చేయాలి; ఏ ప్రైవేట్ సంస్థ భాగస్వామ్యం ఉండకూడదు.

Part IV — తమిళనాడు రాష్ట్రం (directions 1-7)

1. అన్ని అటవీ ప్రాంతాల్లో చెట్ల నరికివేతపై పూర్తి నిషేధం. ఇది (a) నాటి పెంచిన, సహజంగా పెరగని చెట్లకు, (b) గతంలో అడవులు కాకుండా ఏదో కారణంతో తొలగించిన ప్రాంతాలకు వర్తించదు.
2. నాలుగు వారాల్లోపు రాష్ట్రం అన్ని "forests"ను గుర్తించడానికి ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలి.
3. అడవులు కాని patta భూముల్లో social forestry కార్యక్రమంలో భాగమైన గిరిజనులు, వర్తించే చట్టానికి అనుగుణంగా, ప్రభుత్వ పథకం కింద చెట్లు పెంచి నరకడం కొనసాగించవచ్చు.
4. ప్లాంటేషన్లు (టీ, కాఫీ, యాలకులు మొదలైనవి): (a) నీడ చెట్ల నరికివేత నాటిన చెట్లకే పరిమితం, సహజంగా పెరిగినవాటికి కాదు; TANTEA నివేదికలో గుర్తించిన జాతులకే పరిమితం; TANTEA సిఫార్సుల ప్రకారమే; రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేసిన statutory committee పర్యవేక్షణలోనే. (b) అటవీ ప్రాంతం వెలుపల ప్లాంటేషన్లు వంటచెరకు కోసం నాటిన fuel trees విషయంలో, రాష్ట్రం నాలుగు వారాల్లో TANTEA నివేదిక తీసుకోవాలి; తదుపరి నరికివేత ఆ నివేదిక ప్రకారం ఉంటుంది. ఈలోగా అక్కడి యూకలిప్టస్, wattle చెట్లను statutory committee అనుమతించినట్లు ప్లాంటేషన్లు తమ సొంత వినియోగానికి నరకవచ్చు. (c) ప్లాంటేషన్‌లో "forest"గా ఉండి ప్లాంటేషన్‌గా చురుకుగా వాడని ప్రాంతాలను రాష్ట్రం గుర్తించాలి; అక్కడ ఏ చెట్టు నరికివేతకూ అనుమతి లేదు, (b), (c) ఉప-పేరాలు వాటికి వర్తించవు. (d) "forests"ను ఆక్రమించే (తొలగించడం లేదా ఇతరత్రా) విధంగా ప్లాంటేషన్ల మరింత విస్తరణ ఉండకూడదు.
5. 1995 డిసెంబర్ 11 నాటి మధ్యంతర ఆదేశానికి ముందే నరికిన చెట్లను, జన్మం భూమి నుంచి నరికినవి కాకపోతే, తొలగించడానికి అనుమతించవచ్చు. రాష్ట్రం ఆ చెట్లను ధృవీకరించి గుర్తు పెట్టాలి. ప్రస్తుతానికి ఇది ఒక్కసారి చేసే చర్య.
6. జన్మం భూముల్లో (ప్లాంటేషన్లలో లేదా ఇతరత్రా) నరికివేత: Civil Appeal Nos. 367 to 375 of 1977 in C.A. Nos. 1344-45 of 1976లో ఇచ్చే ఏ ఆదేశానికైనా లోబడి నిషేధం అమలవుతుంది. అక్కడ పెండింగ్ I.A.లపై ఆదేశం వచ్చిన తర్వాత అవసరమైతే ఈ అంశాన్ని మళ్లీ పరిశీలించవచ్చు.
7. ఏ ప్రభుత్వం, అధికారి, ట్రిబ్యునల్ లేదా హైకోర్టుతో సహా ఏ కోర్టు ఇచ్చిన లేదా ఇకపై ఇచ్చే విరుద్ధ ఆదేశం ఉన్నా ఈ ఆదేశం అమలవుతుంది.

ముగింపు ఆదేశాలు

• ఈ కేసుల్లో ఇంతకు ముందు ఇచ్చిన ఆదేశాలను ఈ మేరకు మార్చి చదవాలి. ఈ ఆదేశం తదుపరి ఆదేశాల వరకు కొనసాగుతుంది; ఏ అధికారి, కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, హైకోర్టుతో సహా ఏ కోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ ఇచ్చిన విరుద్ధ ఆదేశం ఉన్నా సంబంధిత అందరూ దీన్ని పాటించాలి.
• మూతపడిన ఏ సామిల్లు లేదా కలప-ఆధారిత పరిశ్రమ కార్మికులకు రావాల్సిన పూర్తి వేతనాలు చెల్లిస్తూనే ఉండాలి; ఈ కారణంతో వారిని తొలగించకూడదు, సర్వీసు నుంచి పంపకూడదు.
• చెక్క స్లీపర్ల వాడకంపై రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ అఫిడవిట్ దాఖలు చేయాలి: వాడిన కలప పరిమాణం, సరఫరా మూలం, ప్రత్యామ్నాయాల కోసం తీసుకున్న చర్యలు.
• Writ Petition (Civil) No. 202 of 1995లో I.A. Nos. 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14; Writ Petition (Civil) No. 171 of 1996లో I.A. Nos. 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10 ఈ మేరకు పరిష్కరించబడ్డాయి. ఆదేశం "With W.P.(Civil) No. 171/96" అనే శీర్షికతో ఉంది. కేసు 1997 ఫిబ్రవరి 25న part-heard గా విచారణకు జాబితా చేయబడింది. ఖర్చుల (costs) ఆదేశం లేదు.

ఆదేశం విషయాన్ని ముగించలేదు. దాని చివరి ఆదేశం: "List the matter on February 25, 1997 as part-heard for further hearing." జాతీయ అటవీ విధానంపై మరింత లోతైన విచారణ అవసరమని కూడా కోర్టు పేర్కొంది. "continuing mandamus" (కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్: కోర్టు కేసును తెరిచి ఉంచి వరుస ఆదేశాలతో అనుసరణను పర్యవేక్షించడం) అనేది అదే రిట్ పిటిషన్‌లో ఆ తర్వాత జరిగిన విచారణలకు తర్వాతి కాలంలో ఇచ్చిన వర్ణన. ఈ ఆదేశంలో ఆ పదం వాడలేదు.

తీర్పు

Forest (Conservation) Act, 1980 కింద "అడవి"కి దాని విస్తృత, నిఘంటు అర్థం ఇవ్వాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. అధికారిక నోటిఫికేషన్‌తో సంబంధం లేకుండా నమోదైన అటవీ భూమి అంతా అందులోకి వస్తుంది. తర్వాత కోర్టు ఇవి చేసింది:

• అలాంటి ఏ అడవిలోనైనా సామిల్లులు, మైనింగ్‌తో సహా అనుమతి లేని అటవీయేతర కార్యకలాపాలన్నీ వెంటనే ఆపాలని ఆదేశించింది;
• పైన వివరించిన రాష్ట్ర-నిర్దిష్ట నరికివేత, కలప-రవాణా పరిమితులు విధించింది;
• Tirap, Changlangలో నరికివేతను నిషేధించి, అక్కడ, అస్సాంలో 100 కి.మీ. లోపు సామిల్లులను మూసివేయించింది (Part I, 2);
• ఆమోదిత Working Plansకు అనుగుణంగా తప్ప అన్ని అడవుల్లో నరికివేతను నిలిపివేసింది (Part I, 3);
• అటవీ, గతంలో-అడవి భూమిని గుర్తించడానికి ప్రతి రాష్ట్రం ఒక నెలలోపు ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలని (Part I, 5), సామిల్లుల సుస్థిర సామర్థ్యంపై మరో కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలని (Part I, 7) ఆదేశించింది;
• Principal Chief Conservator of Forests నేతృత్వంలో రాష్ట్ర అనుసరణ కమిటీలను నిర్దేశించింది (Part I, 9);
• మూతపడిన మిల్లుల కార్మికులకు పూర్తి వేతనాలు ఇవ్వాలని ఆదేశించింది;
• చెక్క స్లీపర్లపై రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ అఫిడవిట్ కోరింది;
• ఏ విరుద్ధ ఆదేశం ఉన్నా, హైకోర్టుల ఆదేశాలతో సహా, ఈ ఆదేశం అమలవుతుందని నిర్దేశించింది.

ఆదేశం విషయాన్ని 1997 ఫిబ్రవరి 25న part-heard గా జాబితా చేయడంతో ముగుస్తుంది. రిట్ పిటిషన్‌ను అది పరిష్కరించలేదు.

న్యాయసూత్రం / Ratio

Forest (Conservation) Act, 1980 కింద "అడవి" అనే పదానికి దాని సాధారణ, నిఘంటు అర్థం ఇవ్వాలి. ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో అడవిగా నమోదైన లేదా సహజంగా అటవీ స్వభావం ఉన్న ఏ భూమికైనా అది వర్తిస్తుంది. రిజర్వ్ లేదా ప్రొటెక్టెడ్ ఫారెస్ట్‌గా అధికారిక నోటిఫికేషన్ ఉందా లేదా అనేది అప్రస్తుతం. సామిల్లులు, మైనింగ్‌తో సహా ఏ అటవీయేతర వినియోగానికైనా అలాంటి భూమికి కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు ఆమోదం కావాలి.

కొన్ని అనుసరణ సమస్యలు వ్యవస్థాగతమైనవి, దేశవ్యాప్తమైనవి. ఒకే తుది తీర్పుతో వాటిని వాస్తవంగా పరిష్కరించలేము. అలాంటప్పుడు సుప్రీంకోర్టు కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్‌ను అనుసరించవచ్చు. అంటే రిట్ పిటిషన్‌ను అధికారికంగా తెరిచి ఉంచి, చాలా కాలం పాటు వరుస ఆదేశాలు ఇవ్వడం. ప్రభావిత భూమిని గుర్తించడానికి, అనుసరణను అమలు చేయడంలో సహాయపడటానికి నిపుణుల సంస్థలను కూడా కోర్టు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.

తదుపరి పరిణామాలు

1996 డిసెంబర్ 12 ఆదేశం పర్యవేక్షణ అధికార పరిధికి ఆరంభం మాత్రమే. కోర్టు దాన్ని అదే రిట్ పిటిషన్‌లో మూడు దశాబ్దాలుగా కొనసాగిస్తోంది. ముఖ్యమైన మలుపులు కాలక్రమంలో:

1. 1997 — ఈశాన్య రాష్ట్రాల కోసం హై-పవర్డ్ కమిటీ. కోర్టు కలప రవాణాను నిషేధించింది. తర్వాత ఈశాన్య రాష్ట్రాల కోసం పర్యవేక్షణ యంత్రాంగాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. నిషేధం అమల్లోకి రాకముందే నరికిన కలప జాబితాను, దాని అనుమతించదగిన పారవేతను ఆ యంత్రాంగం పర్యవేక్షించింది.
2. 2002 — Central Empowered Committee (CEC) ఏర్పాటు. అదే రిట్ పిటిషన్‌లో ఒక interlocutory application (మధ్యంతర దరఖాస్తు)పై 2002 మే 9 తేదీ ఆదేశంతో కోర్టు అధికారికంగా CECని ఏర్పాటు చేసింది. ఇది మూడు పనులు చేసే నిపుణుల సంస్థ. కోర్టు ఆదేశాల అనుసరణను పర్యవేక్షిస్తుంది. తనకు సూచించిన నిర్దిష్ట ఉల్లంఘనలను దర్యాప్తు చేస్తుంది: ఆక్రమణ, చట్టవిరుద్ధ మైనింగ్, వర్కింగ్ ప్లాన్లు లేదా పరిహార అటవీకరణ (non-forest ప్రాజెక్టుకు మళ్లించిన అటవీ భూమికి బదులుగా అడవుల పెంపకం) షరతులకు అనుసరణ లేమి. కోర్టుకు తిరిగి నివేదిస్తుంది కూడా. CEC 2008లో పునర్నిర్మించబడింది. ఆ తర్వాత ఒక ఇటీవలి పరిణామం జరిగింది: 2023 సెప్టెంబర్‌లో MoEFCC నోటిఫికేషన్ దానికి Environment (Protection) Act, 1986 కింద శాశ్వత చట్టబద్ధ హోదా ఇచ్చింది. 2024 జనవరి 31న సుప్రీంకోర్టు స్వయంగా ఈ నిర్మాణాన్ని ఆమోదించింది. పరీక్ష కోసం దీన్ని ఖచ్చితంగా గుర్తుంచుకోండి: CEC 1996 ఆదేశం సృష్టి కాదు. అది దాదాపు ఆరేళ్ల తర్వాత వచ్చిన 2002 ఆదేశం సృష్టి.
3. 2000–2005 — Net Present Value, Compensatory Afforestation Fund. కోర్టు వరుస ఆదేశాలు ఇచ్చింది (2000 ఏప్రిల్ 17, 2001 నవంబర్ 23, ముఖ్యంగా 2002 అక్టోబర్ 30). అటవీయేతర ప్రాజెక్టు కోసం అటవీ భూమిని మళ్లించే అనుమతి పొందిన ప్రతి "user agency" (యూజర్ ఏజెన్సీ) తన Net Present Value (NPV)ని ఒక ప్రత్యేక నిధిలో చెల్లించాలని ఆదేశించింది. దానితో పాటు పరిహార అటవీకరణ, క్యాచ్‌మెంట్-ఏరియా-ట్రీట్‌మెంట్ ఖర్చులు కూడా చెల్లించాలి. అటవీకరణ ఇకపై రాష్ట్ర విచక్షణకు వదిలివేయబడలేదు. 2005 సెప్టెంబర్ 26 ఆదేశం అటవీ నాణ్యత, సాంద్రతను బట్టి హెక్టారుకు దాదాపు ₹5.80 లక్షల నుంచి ₹9.20 లక్షల వరకు NPV రేట్లు నిర్ణయించింది. CEC సంప్రదింపుతో మంత్రిత్వ శాఖ వాటిని సవరించవచ్చు. లిటిగేషన్‌లో పుట్టిన ఈ నిధిని పార్లమెంట్ సంవత్సరాల తర్వాత మాత్రమే జాతీయ స్థాయిలో చట్టబద్ధం చేసింది. అది Compensatory Afforestation Fund Act, 2016, CAF Rules, 2018 (2018 సెప్టెంబర్ 30 నుంచి అమల్లోకి) ద్వారా జరిగింది. ఈ చట్టం సొంత Statement of Objects and Reasons దీని మూలం ఈ కోర్టు 2002 ఆదేశమేనని నేరుగా పేర్కొంటుంది.
4. 2011–2014 — మైనింగ్ ఆదేశాలు. రెండు పెద్ద రిట్ పిటిషన్లు ఈ రిట్ పిటిషన్‌లో నిర్మించిన CEC యంత్రాంగాన్ని నేరుగా ఉపయోగించుకున్నాయి. అవి అధికారికంగా వేరుగా ఉన్నా, దగ్గరి సంబంధం ఉన్నవి. మొదటిది Samaj Parivartana Samudaya v. State of Karnataka, W.P.(C) No. 562 of 2009. 2003–2010 మధ్య ₹15,000 కోట్లకు పైగా విలువైన ఇనుప ఖనిజం అక్రమంగా ఎగుమతి అయిందని CEC మధ్యంతర నివేదిక అంచనా వేసింది. అప్పుడు కోర్టు 2011 జులై 29, ఆగస్టు 26 ఆదేశాలతో బళ్లారి, చిత్రదుర్గ, తుమకూరు జిల్లాల్లో మొత్తం మైనింగ్‌ను నిషేధించింది. 2012 సెప్టెంబర్ నుంచి పరిమిత, వర్గం-ఆధారిత పునఃప్రారంభానికి అనుమతి ఇచ్చింది. రెండోది Goa Foundation v. Union of India, W.P.(C) No. 435 of 2012. 2012 అక్టోబర్ 5 మధ్యంతర ఆదేశం గోవాలో మొత్తం మైనింగ్‌ను నిలిపివేసింది. 2014 ఏప్రిల్ 21 తీర్పు (ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల బెంచ్) 2007 తర్వాత గోవా మైనింగ్ అంతా చట్టవిరుద్ధమని తీర్పు ఇచ్చింది. ఈ రెండు వ్యవహారాలూ ఈ రిట్ పిటిషన్ నిర్మించిన గుర్తింపు-పర్యవేక్షణ యంత్రాంగంపై ఆధారపడ్డాయి. రెండింటిలో ఏదీ ఈ పిటిషన్‌లోని interlocutory application కాదు. ఈ తేడాను ఖచ్చితంగా గుర్తుంచుకోండి. 1996 తర్వాతి ప్రతి ముఖ్యమైన అటవీ లేదా మైనింగ్ ఆదేశాన్ని అక్షరాలా "part of Godavarman." (గోదావర్మన్‌లో భాగం)గా పరిగణించవద్దు.
5. 2011 — Lafarge Umiam Mining Pvt. Ltd. v. Union of India, (2011) 7 SCC 338. పై మైనింగ్ వ్యవహారాలకు భిన్నంగా, ఇది W.P.(C) No. 202 of 1995లోనే నేరుగా interlocutory applications గా దాఖలైంది. బంగ్లాదేశ్ సిమెంట్ ప్లాంట్‌కు సరఫరా చేసే మేఘాలయ లైమ్‌స్టోన్ గనికి ex post facto పర్యావరణ అనుమతిని కోర్టు సమర్థించింది. ప్రాజెక్టు ప్రతిపాదకుడు అధికారిక భూ-వర్గీకరణ రికార్డులపై నిజాయితీగా ఆధారపడ్డాడు. పదిహేనేళ్ల తర్వాత కూడా చాలా రాష్ట్రాలు ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీ పనిని పూర్తి చేయలేదని కోర్టు స్పష్టంగా మళ్లీ చెప్పింది. 1996 ఆదేశం దానికి ఒక నెల గడువు ఇచ్చింది.
6. 2023 — శాసనపరమైన సడలింపు: Van (Sanrakshan Evam Samvardhan) Adhiniyam. పార్లమెంట్ Forest (Conservation) Amendment Act, 2023 ద్వారా 1980 చట్టంలో కొత్త సెక్షన్ 1A చేర్చింది. అది చట్టం వర్తింపును వీటికి పరిమితం చేస్తుంది:
   • 1980 అక్టోబర్ 25న లేదా ఆ తర్వాత Indian Forest Act కింద అడవిగా నోటిఫై చేసిన లేదా ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో అడవిగా నమోదైన భూమి;
   • ఏదైనా చట్టం కింద అడవిగా ఏర్పాటు చేసిన లేదా ప్రకటించిన భూమి;
   • ఆ తేదీన లేదా తర్వాత అడవిగా నోటిఫై చేసి, తర్వాత de-reserve చేసిన భూమి.
   ఈ స్కోపింగ్ నిబంధన కోర్టు 1996 "dictionary meaning" (నిఘంటు అర్థం) పరీక్ష కంటే ఇరుకైనదని పిటిషనర్లు వాదిస్తున్నారు. ఆ కటాఫ్‌కు ముందు అధికారికంగా నోటిఫై కాని లేదా నమోదు కాని, వాస్తవానికి అడవిగా ఉన్న భూమిని ఇది మినహాయించవచ్చు. అమెండ్‌మెంట్ కొన్ని భూములకు అనుమతి నిబంధనల నుంచి మినహాయింపు కూడా ఇచ్చింది. అంతర్జాతీయ సరిహద్దు, LoC, లేదా LAC నుంచి 100 కి.మీ. లోపు ఉన్న, భద్రతతో ముడిపడిన లీనియర్ ప్రాజెక్టుల భూమికి ఇది వర్తిస్తుంది. రక్షణ, Left-Wing-Extremism ప్రభావిత ప్రాంతాల మౌలిక సదుపాయాల కోసం చిన్న మినహాయింపులు కూడా ఇచ్చింది.
7. 2024 — 1996 నిర్వచనాన్ని కాపాడుతూ మధ్యంతర ఆదేశం. 2023 అమెండ్‌మెంట్ చెల్లుబాటుపై తుది నిర్ణయం వచ్చే వరకు, 2024 ఫిబ్రవరి 19న అప్పటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి D.Y. Chandrachud నేతృత్వంలోని బెంచ్ మధ్యంతర ఆదేశాలు ఇచ్చింది. అన్ని రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఈ కోర్టు 1996 నిర్వచనం ప్రకారమే అటవీ భూమిని గుర్తించి పరిగణించాలి. ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీ గుర్తింపు రికార్డులను 2024 మార్చి 31 నాటికి దాఖలు చేయాలి. మంత్రిత్వ శాఖ వాటిని 2024 ఏప్రిల్ 15 నాటికి డిజిటైజ్ చేసి ప్రచురించాలి. కోర్టు అనుమతి లేకుండా Protected Areas వెలుపలి అటవీ ప్రాంతాల్లో కొత్త జంతు ప్రదర్శనశాలలు లేదా సఫారీలు పెట్టకూడదు. గడువు వచ్చేసరికి ఆంధ్రప్రదేశ్, కేరళ, తమిళనాడు, తెలంగాణతో సహా అనేక రాష్ట్రాలు ఇంకా అనుసరించలేదు. 2025 మార్చి నాటికి, 1996 మూల ఆదేశానికి దాదాపు మూడు దశాబ్దాల అనుసరణ లేమిపై కోర్టు తన నిరాశను నమోదు చేసింది. ప్రధాన కార్యదర్శులను వ్యక్తిగతంగా బాధ్యులను చేయవచ్చని హెచ్చరించింది.
8. 2025 — సారందా అటవీ ఆదేశం. 2025 నవంబర్ 13న, ఇదే రిట్ పిటిషన్‌లో ఇచ్చిన తీర్పులో, సారందా అటవీలో పెద్ద భాగాన్ని వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (Wildlife Sanctuary) గా నోటిఫై చేయాలని జార్ఖండ్ ప్రభుత్వాన్ని కోర్టు ఆదేశించింది. ఇది దశాబ్దాల నాటి 1968 నోటిఫికేషన్‌ను అనుసరించింది. అభయారణ్య సరిహద్దు చుట్టూ మైనింగ్-రహిత బఫర్‌ను కూడా కోర్టు విధించింది. మూడు దశాబ్దాల తర్వాత కూడా ఈ పిటిషన్ నిర్దిష్ట-స్థల ఉపశమనాన్ని ఇస్తూనే ఉంది.
9. 2026 — ఇప్పటికీ పెండింగ్‌లో. 2023 అమెండ్‌మెంట్‌పై రాజ్యాంగ సవాలుపై ఇంకా నిర్ణయం రాలేదు. అది వేరే రిట్ పిటిషన్‌గా దాఖలైంది, Ashok Sharma v. Union of India గా విస్తృతంగా నివేదించబడింది. ఈ పేజీని చివరిగా ధృవీకరించడానికి మూడు రోజుల ముందు, 2026 సెప్టెంబర్ 16న విచారణ జరిగింది. ప్రధాన న్యాయమూర్తి Surya Kant నేతృత్వంలో కోర్టు, శాసనపరమైన "అడవి" నిర్వచనం రాజ్యాంగ చెల్లుబాటుకే తనను పరిమితం చేసుకుంటానని సూచించింది. భూమి-పార్సెల్-నిర్దిష్ట వివాదాలను హైకోర్టులకు, CECకి వదిలేస్తుంది. 2023 అమెండ్‌మెంట్ ఈ కోర్టు 1996 తీర్పును సడలించిందా అనేది ఇంకా తెరిచే ఉంది.

తులనాత్మక విశ్లేషణ

గోదావర్మన్‌ను 1980–90ల నాటి ఇతర ప్రధాన భారత పర్యావరణ న్యాయశాస్త్రంతో పోల్చి చూడటం ఉత్తమం. ప్రతి కేసు ఒకే రకమైన అంతర్లీన సమస్యను పరిష్కరించింది: తగిన శాసనపరమైన పరిష్కారం లేని చట్టపరమైన శూన్యత. ప్రతి కేసూ వేర్వేరు న్యాయపరమైన పద్ధతిని వాడింది.

Vellore Citizens' Welfare Forum v. Union of India, (1996) 5 SCC 647 1996 ఆగస్టు 28న నిర్ణయించబడింది, అంటే గోదావర్మన్ మూల ఆదేశానికి నాలుగు నెలల ముందు. ఇది తమిళనాడులోని పాలార్ నదిలోకి శుద్ధి చేయని వ్యర్థ జలాలు (effluent) వదులుతున్న దాదాపు 900 తోలు కర్మాగారాలకు సంబంధించినది. అవి సుమారు 35,000 హెక్టార్ల వ్యవసాయ భూమిని, ఆ ప్రాంత తాగునీటిని పాడుచేశాయి. అక్కడ కోర్టు నవకల్పన సైద్ధాంతికమైనది. ఆర్టికల్ 21 కింద Precautionary Principle, Polluter Pays Principleలను భారత పర్యావరణ చట్టంలో భాగంగా చదివింది. వాటిని నిర్వచించిన కాలుష్యకారుల తరగతికి ఒకసారి-మాత్రమే, పరిమితమైన ప్రకటనగా వర్తింపజేసింది. ప్రతి తోలు కర్మాగారానికి నిర్ణీత జరిమానా విధించింది, పాటించని యూనిట్లను మూసివేయాలని ఆదేశించింది. గోదావర్మన్ నవకల్పన సైద్ధాంతికం కాదు, విధానపరమైనది. అది కొత్త సైద్ధాంతిక సూత్రాన్ని తేదు. సహజమైన ఆగే చోటు లేని కొత్త రకం న్యాయపరమైన పర్యవేక్షణను (కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్ + అభివృద్ధి చెందుతున్న నిపుణుల కమిటీ వ్యవస్థ) కనిపెట్టింది.

M.C. Mehta v. Union of India (Oleum Gas Leak Case), (1987) 1 SCC 395 1985 డిసెంబర్‌లో ఢిల్లీలోని శ్రీరామ్ ఫుడ్స్‌లో జరిగిన ఒలియం లీక్ నుంచి పుట్టింది. అది సంపూర్ణ బాధ్యత (absolute liability) సిద్ధాంతాన్ని రూపొందించింది. ఇది సహజంగా ప్రమాదకరమైన పరిశ్రమల కోసం భారత-నిర్దిష్టమైన, కొత్త ఎంటర్‌ప్రైజ్ బాధ్యత ప్రమాణం. ఇంగ్లీష్ Rylands v. Fletcher మినహాయింపులను అది ఉద్దేశపూర్వకంగా తిరస్కరించింది. Vellore లాగే, ఇది సైద్ధాంతిక నవకల్పన. ఒక పూర్తయిన సంఘటనకు సాధారణ న్యాయనిర్ణయం ద్వారా వెనుకనుంచి వర్తింపజేయబడింది. దానికి సొంత శాశ్వత పర్యవేక్షణ యంత్రాంగం అవసరం లేదు.

M.C. Mehta v. Union of India (Ganga Pollution Case), AIR 1988 SC 1037 కాన్పూర్ తోలు కర్మాగారాలను, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్‌ను గంగలోకి శుద్ధి చేయని వ్యర్థాలు వదులుతున్నందుకు లక్ష్యంగా చేసుకుంది. ఇది గోదావర్మన్‌కు దగ్గరి నిర్మాణాత్మక పోలిక, ఎందుకంటే ఇది కూడా కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్‌ను వాడింది. కోర్టు దశలవారీ అనుసరణ గడువులు పెట్టింది. శుద్ధి వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసే ఇష్టం చూపని తోలు కర్మాగారాలకు 1987 అక్టోబర్ 1 నుంచి మూసివేత వర్తించింది. మిగతావాటికి 1988 మార్చి 31 తుది గడువు వర్తించింది, గడువు దాటితే ఆటోమేటిక్ మూసివేత. తర్వాతి సంవత్సరాల్లో ఫాలో-అప్ ఆదేశాలతో ఇవి అమలయ్యాయి. ప్రజారోగ్య ప్రమాదం ముందు తోలు కర్మాగారం ఆర్థిక అసమర్థత చట్టపరంగా అసంబద్ధమని కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. కానీ ఇది కూడా ఒక పరిశ్రమ, ఒక నదీ వ్యవస్థలో కాలుష్య నివారణకే పరిమితమైంది. పరిధిలో CECతో పోల్చదగిన శాశ్వత పాక్షిక-కార్యనిర్వాహక సంస్థను ఇది ఎప్పుడూ సృష్టించలేదు. CEC ఈనాడు దేశవ్యాప్తంగా అటవీ, వన్యప్రాణి, మైనింగ్ విషయాలను పర్యవేక్షిస్తోంది.

Lafarge Umiam Mining Pvt. Ltd. v. Union of India, (2011) 7 SCC 338 ను పైన గోదావర్మన్ సొంత తదుపరి చరిత్రలో భాగంగా చర్చించాం, సోదర కేసుగా కాదు. ఇక్కడ దీన్ని ప్రత్యేకంగా చెప్పడానికి కారణం, ఇది రెండు అధికార రేఖలు కలవడాన్ని చూపిస్తుంది. ఇది Vellore ముందుజాగ్రత్త సూత్రంపై పాక్షికంగా నిర్మించిన "sustainable development" (సుస్థిర అభివృద్ధి) అనుమతి ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను వర్తింపజేస్తుంది. ఇది గోదావర్మన్ రిట్ పిటిషన్‌లోనే మధ్యంతర ఆదేశంగా వచ్చింది.

ఈ పోలిక పరీక్ష కోసం ఒక సరసమైన ప్రశ్నను మిగులుస్తుంది. 1996 ఆదేశం గుర్తింపు పనిని పూర్తి చేయడానికి రాష్ట్రాలకు ఒక నెల ఇచ్చింది. మూడు దశాబ్దాల తర్వాత కూడా అనేక రాష్ట్రాలు దాన్ని ఇంకా పూర్తి చేయలేదు. అలాంటప్పుడు గోదావర్మన్ నిరంతర-పర్యవేక్షణ మోడల్ Vellore లేదా Oleum ఒకసారి-మాత్రమే సైద్ధాంతిక తీర్పుల కంటే బలమైన పరిష్కారమా? లేక తెరిచి ఉన్న కేసు అనుసరణ సమస్యను పరిష్కరించడానికి బదులు కేవలం వాయిదా వేస్తుందా?

విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ

ఈ కేసుపై అకడమిక్, న్యాయపరమైన రికార్డులో నిజమైన, మూలాధారిత విమర్శ ఉంది. అది కేసు పర్యావరణ ఫలితాలను కేవలం మెచ్చుకోవడానికి మించినది:

రాజ్యాంగ-పరిమితి విమర్శ. Rosencranz, Boenig, Dutta, "The Godavarman Case: The Indian Supreme Court's Breach of Constitutional Boundaries in Managing India's Forests," 37 Environmental Law Reporter 10032 (2007), ఇలా వాదిస్తుంది: ఈ లిటిగేషన్ ద్వారా కోర్టు ఒకే సమయంలో మూడు పాత్రలు తీసుకుంది: పాలసీమేకర్, పరిపాలకుడు, చట్ట వ్యాఖ్యాత. రాజ్యాంగం అధికారాల విభజన (శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయవ్యవస్థ విధుల మధ్య విభజన) సాధారణంగా ఈ విధులను వేరే చోట పంపిణీ చేస్తుంది. కోర్టు సొంత అటవీ విధాన నిర్వహణ కొన్నిచోట్ల ప్రతికూల ఫలితాలను ఇచ్చిందని కూడా వారు అభిప్రాయపడతారు. అదే రచయితల మరో వ్యాసం అసలు ప్రశ్నను "judicial activism" (న్యాయ క్రియాశీలత) వర్సెస్ "adventurism" (సాహసం)గా స్పష్టంగా చెబుతుంది. 1996 నరికివేత, కలప-రవాణా నిషేధాలు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో కలప-ఆధారిత పరిశ్రమను నిజంగా స్తంభింపజేశాయని అది గమనిస్తుంది. కార్మికులకు, చిన్న పరిశ్రమకు కలిగిన నిజమైన ఆర్థిక నష్టాన్ని ఆదేశం స్పష్టంగా పరిగణించలేదు.

కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్ విమర్శ. NUJS Law Reviewలో Poddar, Nahar రాసిన "continuing mandamus" న్యాయపరమైన నవకల్పనపై వ్యాసం రెండు అంశాలు చెబుతుంది. మొదటిది, ఈ పద్ధతి కోర్టును సూక్ష్మనిర్వహణ వైపు మళ్లే పాత్రలోకి నెట్టవచ్చు. కోర్టు కలప ధరలు నిర్ణయించింది, నిధి వినియోగాన్ని నిర్దేశించింది, రాష్ట్రాంతర రవాణాను నిషేధించింది, సామిల్లుల తరలింపును ఆదేశించింది. రెండవది, CEC బహుశా సుప్రీంకోర్టు తన సొంత పర్యవేక్షణ విధిలో కొంత భాగాన్ని చట్టబద్ధం కాని సంస్థకు అప్పగించిన మొదటి ఉదాహరణ. CECకి తర్వాత కార్యనిర్వాహక నోటిఫికేషన్ (2023), కోర్టు ఆమోదం (2024) ద్వారా చట్టబద్ధ హోదా ఇవ్వాల్సి వచ్చింది. ఇరవై ఏళ్లపాటు ఆ ఏర్పాటు అనిశ్చిత చట్టపరమైన పునాదిపై నిలిచిందని ఇది నిశ్శబ్దంగా అంగీకరించడమే.

"financialisation" (ఆర్థికీకరణ) విమర్శ. Menon, Kohli 2021 అధ్యయనం ఇలా వాదిస్తుంది: ఈ లిటిగేషన్ సృష్టించిన NPV/Compensatory Afforestation Fund వ్యవస్థ అటవీ నష్టాన్ని ద్రవ్యీకరించిన లావాదేవీగా మార్చింది. అటవీ నష్టం అనేది మళ్లింపునకు చెల్లించే ధరగా మారింది, దానిపై సారవంతమైన నియంత్రణగా కాదు. ఈ విమర్శకు నిజమైన బలం ఉంది. Compensatory Afforestation Fund Act, 2016 లిటిగేషన్‌లో పుట్టిన ఈ చెల్లింపు యంత్రాంగాన్ని కేవలం శాశ్వత రూపంలోకి చట్టబద్ధం చేసింది. అంతర్లీన రక్షణను అది కఠినతరం చేయలేదు.

కేవలం అకడమిక్ విమర్శ కాదు, కోర్టే నమోదు చేసిన అనుసరణ లేమి. ఇది అత్యంత నిర్దిష్టమైన బలహీన అంశం, ఎందుకంటే కోర్టే స్వయంగా చెప్పింది. 1996 ఆదేశం ప్రతి రాష్ట్రానికి ఎక్స్‌పర్ట్ కమిటీ గుర్తింపు పనిని పూర్తి చేయడానికి ఒక నెల ఇచ్చింది. అది 2024 అనుసరణ గడువు నాటికి, 2025లో కోర్టు స్వయంగా వ్యక్తం చేసిన నిరాశ నాటికి కూడా అనేక రాష్ట్రాల్లో ఇంకా అసంపూర్తిగానే ఉంది. ఆ దిశానిర్దేశం మొదట ఇచ్చిన దాదాపు మూడు దశాబ్దాల తర్వాత ఇది జరిగింది. తన సొంత మూల, ఒక-నెల ఆదేశానికి మూడు దశాబ్దాల తర్వాత కూడా అనుసరణను సాధించలేని అంతులేని పర్యవేక్షణ అధికార పరిధి, ప్రారంభ ప్రజాదృష్టి తగ్గాక కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్ ఎంత సాధిస్తుందనే సరసమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది.

2026లోకి వెళ్తూ పరిష్కారం కాని ప్రశ్న. పార్లమెంట్ 2023లో శాసనపరమైన "అడవి" నిర్వచనాన్ని కుదించింది. సుప్రీంకోర్టు స్వయంగా మాతృ చట్టంలోకి విస్తృత నిర్వచనాన్ని చదివింది. ఆ నిర్వచనాన్ని పార్లమెంట్ చట్టబద్ధంగా కుదించగలదా? 2026 సెప్టెంబర్ విచారణ నాటికి ఇది తెరిచి ఉన్న, నిర్ణయం కాని ప్రశ్న. ఈ కేసు మూల న్యాయ సూత్రం ("wide, dictionary meaning" - "అడవి" యొక్క విస్తృత, నిఘంటు అర్థం) ఇప్పుడు పరీక్షకు గురవుతోంది, స్థిరపడలేదు.

ఇక్కడ మరో పరిశీలన. ఇది ఏదైనా ఉదహరించిన మూలానికి చెందిన వాదన కాదు, ఈ పేజీ సొంత తార్కిక అభిప్రాయం మాత్రమే: 1995లో ఒక కుటుంబ భూమి దగ్గర నరికివేతపై పిటిషన్ మొదలైంది. 2026 నాటికి అది కలప, మైనింగ్, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు, అటవీకరణ ఆర్థిక నిర్మాణాన్ని తాకింది, అధికారికంగా ఎప్పుడూ మూసివేయబడకుండానే. ఆర్టికల్ 32 లిటిగేషన్‌కు ఇది నిర్మాణాత్మకంగా అసాధారణం. గోదావర్మన్ కుటుంబం తమ అసలు పరిహార వివాదం పరిష్కారం కావడాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదని నివేదించబడింది. కేసు సంస్థాగత విజయం (పర్యావరణ విధానంగా), అసలు పిటిషనర్‌కు లిటిగేషన్‌గా దాని విజయం ఒకటి కాదని ఇది స్పష్టంగా చూపిస్తుంది.

ప్రాముఖ్యత

T.N. Godavarman Thirumulpad v. Union of India భారత న్యాయవ్యవస్థ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన, అత్యంత దీర్ఘకాలం కొనసాగుతున్న కేసుల్లో ఒకటి. ఇది సుప్రీంకోర్టు ముందు దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా అధికారికంగా తెరిచే ఉంది, అనేక మంది ప్రధాన న్యాయమూర్తుల కాలంలో కొనసాగింది. 2026 సెప్టెంబర్‌లో కూడా తాజా విచారణలు జరిగాయి.

"అడవి"కి ఇచ్చిన విస్తృత వివరణ భారత అటవీ చట్టంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వివరణాత్మక చర్యగా మిగిలింది. Forest (Conservation) Act ఏ భూమిని రక్షిస్తుందో అదే నిర్ణయిస్తుంది. భారత పర్యావరణ న్యాయనిర్ణయంలో కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్‌ను, CEC వంటి శాశ్వత నిపుణుల సంస్థను సాధనాలుగా వాడటానికి ఈ కేసు మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. న్యాయ క్రియాశీలత, అధికారాల విభజన, కోర్టు-నడిపే పర్యావరణ పాలన పరిమితులపై చర్చలు అప్పటి నుంచి ఈ మోడల్‌ను ప్రస్తావిస్తున్నాయి.

ఈ కేసు ఒక సజీవ చర్చను వదిలిపెట్టింది. ఈ మోడల్ మన్నికైన అనుసరణను సాధించిందా? లేక కోర్టుకు, రాష్ట్రాలకు మధ్య శాశ్వత, పరిష్కారం కాని పర్యవేక్షణ సంబంధాన్ని కేవలం సంస్థాగతం చేసిందా? 2023 అమెండ్‌మెంట్ చెల్లుబాటు ఇంకా పెండింగ్‌లో ఉన్నందున, పరీక్ష కోసం కూడా ఇది ఇంకా ముగిసిన అధ్యాయం కాదు.

పరీక్షకు ముఖ్యమైన అంశాలు

• ఒక్క వాక్యంలో వాస్తవాలు: నీలగిరి అడవి దగ్గర చట్టవిరుద్ధ కలప నరికివేతపై ఒక భూయజమాని పిటిషన్ (W.P.(C) 202/1995). సుప్రీంకోర్టు దాన్ని దేశవ్యాప్త, ఇప్పటికీ తెరిచి ఉన్న అటవీ-చట్ట అమలు విచారణగా మార్చింది.
• తీర్పు (1996 డిసెంబర్ 12, Verma, Kirpal, JJ. — ఏకగ్రీవం, విడి అభిప్రాయాలు లేవు): Forest (Conservation) Act, 1980 కింద "అడవి" దాని విస్తృత, నిఘంటు అర్థం తీసుకుంటుంది. అది అధికారికంగా నోటిఫై చేసిన రిజర్వ్/ప్రొటెక్టెడ్ ఫారెస్ట్‌నే కాకుండా, నమోదైన అటవీ భూమి అంతటినీ కవర్ చేస్తుంది.
• ముఖ్యమైన సూత్రం #1: భారత పర్యావరణ చట్టంలో కంటిన్యూయింగ్ మాండమస్ను ఈ కేసు ప్రారంభించింది. ఒకే తుది తీర్పుకు బదులు, రిట్ పిటిషన్ తెరిచి ఉంటుంది, సంవత్సరాలు లేదా దశాబ్దాల పాటు వరుస ఆదేశాలు వస్తాయి.
• ముఖ్యమైన సూత్రం #2: Central Empowered Committee (CEC). దీన్ని 1996కి ఆపాదించడం క్లాసిక్ పరీక్ష ఉచ్చు. ఇది తర్వాతి 2002 మే 9 ఆదేశంతో ఏర్పాటైంది, 2008లో పునర్నిర్మించబడింది, 2023–24లోనే శాశ్వత చట్టబద్ధ హోదా పొందింది.
• NPV/Compensatory Afforestation Fund ఈ లిటిగేషన్ సొంత 2000–2005 ఆదేశాల నుంచి పుట్టింది. పార్లమెంట్ దాన్ని Compensatory Afforestation Fund Act, 2016 ద్వారా మాత్రమే జాతీయ స్థాయిలో చట్టబద్ధం చేసింది.
• Forest (Conservation) Amendment Act, 2023 (Van Adhiniyam) 1980 అక్టోబర్ 25 కటాఫ్, సరిహద్దు-భద్రత మినహాయింపులతో శాసనపరమైన "అడవి" నిర్వచనాన్ని కుదించింది. 1996 గోదావర్మన్ నిర్వచనానికి వ్యతిరేకంగా దీని చెల్లుబాటు 2026 సెప్టెంబర్ విచారణ నాటికి సుప్రీంకోర్టు ముందు ఇంకా పెండింగ్‌లో ఉంది. 1996 నిర్వచనాన్ని శాసనపరంగా సవాలు చేయని దానిగా చూపవద్దు.
• గోదావర్మన్‌ను కర్ణాటక (Samaj Parivartana Samudaya, W.P.(C) 562/2009), గోవా (Goa Foundation, W.P.(C) 435/2012) మైనింగ్ నిషేధాల నుంచి వేరు చేయండి. రెండూ ఈ కేసు నిర్మించిన CEC యంత్రాంగాన్ని వాడుకున్నాయి. కానీ అవి అధికారికంగా వేరే రిట్ పిటిషన్లు, W.P.(C) 202/1995లోని ఆదేశాలు కావు. Lafarge Umiam Mining, (2011) 7 SCC 338 మాత్రం నిజంగా ఇదే పిటిషన్‌లో దరఖాస్తుగా దాఖలైంది.
• ఇప్పటికీ సాంకేతికంగా "పెండింగ్‌లో" ఉంది. 1996 నుంచి వెయ్యికి పైగా ఆదేశాలతో భారత న్యాయ చరిత్రలో అత్యంత దీర్ఘకాలం కొనసాగుతున్న కేసుల్లో ఇది ఒకటి.

ప్రధాన విభాగాలు 1996 డిసెంబర్ 12 ఆదేశం పూర్తి పాఠం ఆధారంగా తయారు చేయబడ్డాయి. తర్వాతి పరిణామాలు తదుపరి కోర్టు ఆదేశాలు, చట్టాలు, ప్రచురిత వ్యాఖ్యానాలపై ఆధారపడ్డాయి; 2026 సెప్టెంబర్ 16 విచారణ వరకు తాజాగా ఉన్నాయి.