3. రాజ్య బాధ్యత, సార్వభౌమ రక్షణ (State Liability & Sovereign Immunity)

ఇది యూనిట్ 2లో మూడో పాఠం — మొదటి రెండు పాఠాల్లో సాధారణ రక్షణలు, పరోక్ష బాధ్యత గురించి చూశాం. ఇప్పుడు చూసేది: "యజమాని" స్థానంలో రాజ్యమే ఉన్నప్పుడు ఏం జరుగుతుంది, రాజ్యాన్ని చారిత్రకంగా రక్షించిన సార్వభౌమ రక్షణ సూత్రం గురించి.

ఈ అంశం దేనికి పరిష్కారం

రాజ్యం, తన లక్షలాది ఉద్యోగుల ద్వారా, ఆసుపత్రులు, రవాణా సంస్థలు, కర్మాగారాలు నడపడం నుంచి సైన్యాన్ని నిర్వహించడం, పన్నులు వసూలు చేయడం, నేర న్యాయాన్ని అమలు చేయడం వరకు ఎన్నో పనులు చేస్తుంది. సాధారణ పరోక్ష బాధ్యత సూత్రం ఏ మినహాయింపు లేకుండా వర్తిస్తే, ఏ ప్రభుత్వ ఉద్యోగి చేసిన తప్పుకైనా, అది విధి నిర్వహణలో జరిగినంత వరకు, ఒక సాధారణ యజమానిలానే రాజ్యం బాధ్యత వహించాల్సి వచ్చేది. కానీ ఆంగ్ల కామన్ లాలో "రాజు తప్పు చేయడు" అనే సూత్రం ఉండేది — రాజ్యాన్ని టార్ట్ కేసుల్లో దావా వేయలేని స్థితిలో ఉంచేది. భారతదేశం దీని ఒక రూపాన్ని వారసత్వంగా పొందింది, ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యంలో రాజ్యం ఈ వారసత్వ రక్షణ వెనుక ఎంతవరకు దాక్కోవచ్చనేది కోర్టులు కేసు వారీగా నిర్ణయించాల్సి వచ్చింది.

చారిత్రక నేపథ్యం

స్వాతంత్ర్యానికి ముందు నుంచే, భారత కోర్టులు రెండు రకాల ప్రభుత్వ కార్యకలాపాల మధ్య తేడా చూపించడం మొదలుపెట్టాయి. P. and O. Steam Navigation Co. v. Secretary of State for India (1861) కేసులో, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేపట్టిన పని — ఒక సాధారణ వ్యక్తి కూడా చేయగలిగే పని, అంటే కంపెనీ బండి నిర్లక్ష్యంగా నడపడం — అయితే, సాధారణ టార్ట్ సూత్రాలే వర్తిస్తాయని కలకత్తా సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది. కానీ యుద్ధం చేయడం, సైన్యాన్ని నిర్వహించడం, నేర న్యాయాన్ని అమలు చేయడం వంటివి — సార్వభౌమ ప్రభుత్వం మాత్రమే చేయగలిగే పనులు — వీటిపై టార్ట్ దావా వేయలేమని, ఇవి "రాజ్య చర్యలు" గా, సాధారణ కోర్టుల పరిధికి బయట ఉంటాయని చెప్పింది. ఈ సార్వభౌమ, సార్వభౌమేతర తేడా, ఒకటిన్నర శతాబ్దం క్రితం ఏర్పడినా, ఈ రోజుకీ ఈ అంశానికి మొదటి మెట్టుగా ఉంది.

రాజ్యాంగ ఆధారం — ఆర్టికల్ 300

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 300 ప్రకారం, భారత ప్రభుత్వం, ఏ రాష్ట్ర ప్రభుత్వమైనా, రాజ్యాంగం అమల్లోకి రాకముందు డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా లేదా సంబంధిత ప్రావిన్సులు దావా వేయగలిగిన, దావా ఎదుర్కోగలిగిన పద్ధతిలోనే — పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ చేసే ఏదైనా చట్టానికి లోబడి — దావా వేయవచ్చు, దావా ఎదుర్కోవచ్చు. ఆర్టికల్ 300 రాజ్యం టార్ట్ బాధ్యతను కొత్తగా సృష్టించదు — పార్లమెంటు సమగ్ర చట్టం చేసేవరకు, రాజ్యాంగానికి ముందు ఉన్న స్థితినే కొనసాగిస్తుంది. అలాంటి చట్టం పార్లమెంటు ఇప్పటివరకు చేయలేదు కాబట్టి, ఈ సార్వభౌమ/సార్వభౌమేతర పరీక్షనే కోర్టులు కేస్-లా ద్వారా మెరుగుపరుస్తూ వస్తున్నాయి.

సార్వభౌమ vs సార్వభౌమేతర విధులు

సార్వభౌమ విధులు అంటే, సార్వభౌమ అధికారం గల రాజ్యం మాత్రమే చేయగలిగినవి — చట్టాలు చేయడం, న్యాయాన్ని అమలు చేయడం, సైన్యాన్ని, పోలీసులను నిర్వహించడం, విదేశీ వ్యవహారాలు, ఏ సాధారణ వ్యక్తీ చట్టబద్ధంగా చేయలేని బలవంతపు అధికారాలు వాడటం. నిజమైన సార్వభౌమ విధులు నిర్వహిస్తున్నప్పుడు ఉద్యోగి చేసిన తప్పులకు, రాజ్యానికి చారిత్రకంగా రక్షణ ఉంది. దీనికి భిన్నంగా, సార్వభౌమేతర (వాణిజ్య రకం) విధులు అంటే, ఏ ప్రైవేట్ వ్యక్తి లేదా సంస్థ అయినా చేయగలిగినవి — రవాణా సేవ, కర్మాగారం, ఆసుపత్రి నడపడం, సాధారణ పరిపాలన అవసరాలకు వాహనాలు వాడటం వంటివి. ఇలాంటి పనుల్లో జరిగిన తప్పులకు, ఏ ఇతర యజమానిలానే రాజ్యం బాధ్యత వహిస్తుంది.

Kasturi Lal పై విమర్శ, తర్వాతి పోకడ

Kasturi Lal తీర్పుపై విస్తృతంగా విమర్శలు వచ్చాయి — సుప్రీంకోర్టు స్వయంగా తర్వాతి తీర్పుల్లో కూడా విమర్శించింది — గుర్తించదగిన ప్రభుత్వ ఉద్యోగి నిర్లక్ష్యం లేదా అప్రామాణికత వల్ల సాధారణ నష్టం జరిగినా, రాజ్యం సార్వభౌమ లక్షణం చాటున తప్పించుకోవడం, నిర్దోషి పౌరుడికి ఏ పరిహారమూ లేకుండా చేయడం సరికాదని. N. Nagendra Rao and Co. v. State of Andhra Pradesh (1994) కేసులో, సుప్రీంకోర్టు Kasturi Lalను దాని సొంత వాస్తవాలకే పరిమితం చేసి, చట్టబద్ధ అధికారాలు వినియోగిస్తున్నప్పుడు కూడా అధికారుల నిర్లక్ష్యానికి రాజ్యం బాధ్యత వహించే దిశగా నిర్ణయాత్మకంగా ముందుకు సాగింది — ఆధునిక సంక్షేమ రాజ్యంలో, నిజమైన సార్వభౌమ విచక్షణతో సంబంధం లేని సాధారణ నిర్లక్ష్యాన్ని కప్పిపుచ్చడానికి సార్వభౌమ రక్షణను సాగదీయలేమని గమనిస్తూ.

ఈ విధంగా సాధారణ టార్ట్ చట్టం ద్వారా Kasturi Lal ప్రభావం క్రమంగా తగ్గుతుండగా, సుప్రీంకోర్టు మరో ప్రత్యేక, రాజ్యాంగపరమైన పరిహార మార్గాన్ని కూడా అభివృద్ధి చేసింది — ఆర్టికల్ 21 కింద జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ ఉల్లంఘనకు, ఆర్టికల్స్ 32, 226 కింద లభించే పబ్లిక్-లా పరిహారం, అంతర్లీన చర్య సార్వభౌమమా కాదా అనే దానితో సంబంధం లేకుండా. ఈ రాజ్యాంగపరమైన-టార్ట్ సూత్రాన్ని ఈ కోర్సులో తర్వాతి యూనిట్‌లో పరిహారాల గురించి వివరంగా చూస్తాం.

విదేశీ సార్వభౌమ రక్షణ, రాజ్య చర్య

పైన చెప్పిన సార్వభౌమ/సార్వభౌమేతర పరీక్షతో కొన్నిసార్లు గందరగోళపడే రెండు వేరే భావనలు ఉన్నాయి. విదేశీ సార్వభౌమ రక్షణ అంటే, ఒక విదేశీ రాజ్యాన్ని, దాని అనుమతి లేకుండా, మరో దేశపు దేశీయ కోర్టుల్లో దావా వేయలేమనే సూత్రం — ఇది మరో సార్వభౌమ దేశంపై అధికార పరిధికి సంబంధించినది, ఒక ప్రభుత్వం తన సొంత పౌరులకు టార్ట్ బాధ్యత వహిస్తుందా అనే దానికి సంబంధించింది కాదు. టార్ట్ చట్టంలో "రాజ్య చర్య" అంటే, ఒక సార్వభౌమ ప్రభుత్వం మరో దేశంతో లేదా మరో దేశ పౌరులతో వ్యవహరించేటప్పుడు చేసే చర్య — విలీనం చేసుకోవడం, యుద్ధం లేదా దౌత్య సంబంధాల్లో భాగంగా చేసే చర్య వంటివి — దేశాల మధ్య ఉన్నత విధాన విషయం కాబట్టి, సాధారణ కోర్టుల పరిధికి పూర్తిగా బయట ఉంటుంది, ఒక ప్రభుత్వం తన సొంత పౌరులతో వ్యవహరించేటప్పుడు వర్తించే సార్వభౌమ/సార్వభౌమేతర పరీక్షతో సంబంధం లేకుండా.

ఒక ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థకు చెందిన బస్సును, ఆ సంస్థ ఉద్యోగి సాధారణ ప్రయాణీకుల మార్గంలో నిర్లక్ష్యంగా నడపగా ఒక పాదచారి గాయపడ్డాడు అనుకుందాం. Vidyawati తర్కం ప్రకారం, బస్సు సేవ నడపడం సార్వభౌమ విధి కాదు — ఏ ప్రైవేట్ సంస్థ అయినా బస్సు సేవ నడపగలదు — కాబట్టి సంస్థ (దాని ద్వారా రాజ్యం కూడా) ఒక ప్రైవేట్ బస్సు నిర్వాహకుడిలానే బాధ్యత వహిస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, కస్టమ్స్ అధికారులు చట్టబద్ధ శోధన అధికారాల కింద స్మగ్లింగ్ అనుమానంతో సరుకును స్వాధీనం చేసుకుని, అది అధికారిక కస్టడీలో ఉండగా ఒక క్లర్క్ దానిని పోగొట్టుకుంటే — Kasturi Lal తర్కం ప్రకారం స్వాధీనం, కస్టడీ చట్టబద్ధ అధికారం కింద సార్వభౌమ చర్యగా పరిగణించేవారు. కానీ N. Nagendra Rao తర్వాత, ఇది నిజమైన సార్వభౌమ విచక్షణ కాకుండా కేవలం సాధారణ నిర్లక్ష్యమేనా అని కోర్టు మరింత లోతుగా పరిశీలిస్తుంది, సార్వభౌమ ముద్రతో సంబంధం లేకుండా రాజ్యాన్ని బాధ్యుడిగా చేయడానికి ఇప్పుడు చాలా ఎక్కువ సుముఖత చూపుతుంది.

త్వరిత పునఃసమీక్ష

• ఆర్టికల్ 300 రాజ్యంపై దావాల విషయంలో పాత స్థితినే కొనసాగిస్తుంది — ఇప్పటివరకు కొత్త చట్టం రాలేదు
• సార్వభౌమ విధులు: రాజ్యం మాత్రమే చేయగలిగినవి (చట్టాలు, న్యాయం, రక్షణ, చట్టబద్ధ బలవంతపు అధికారాలు) — చారిత్రకంగా రక్షణ
• సార్వభౌమేతర విధులు: ఏ ప్రైవేట్ వ్యక్తి అయినా చేయగలిగినవి (రవాణా, ఆసుపత్రులు, అధికారిక వాహనాలు) — సాధారణ పరోక్ష బాధ్యత వర్తిస్తుంది
• P. and O. Steam Navigation Co. (1861): ఈ తేడాను చెప్పిన మొదటి భారత కేసు
• Vidyawati (1962): ప్రభుత్వ వాహన వినియోగం — సార్వభౌమేతరం — రాజ్యం బాధ్యుడు
• Kasturi Lal (1965): చట్టబద్ధ స్వాధీనం, కస్టడీ — సార్వభౌమం — రాజ్యం బాధ్యుడు కాదు, విస్తృత విమర్శకు గురైంది
• N. Nagendra Rao and Co. (1994): Kasturi Lalను పరిమితం చేసి, చట్టబద్ధ అధికారాల్లో నిర్లక్ష్యానికి రాజ్య బాధ్యతను విస్తరించింది
• విదేశీ సార్వభౌమ రక్షణ, "రాజ్య చర్య" వేరే సిద్ధాంతాలు — పౌరుడి సాధారణ టార్ట్ దావాకు సంబంధించినవి కావు