State of Rajasthan v. Vidhyawati (రాజస్థాన్ రాష్ట్రం v. విద్యావతి)

1952 ఫిబ్రవరిలో ఉదయపూర్‌లో రిపేర్ షాప్ నుంచి ఒక ప్రభుత్వ జీప్‌ను తిరిగి నడుపుకొస్తున్నారు. డ్రైవర్ ఒక పాదచారిని ఢీకొట్టాడు. ఆ వ్యక్తి మూడు రోజులకు చనిపోయాడు. తన డ్రైవర్ చేసిన తప్పుకు రాజస్థాన్ రాష్ట్రం ఏ ఇతర యజమానిలాగే బాధ్యత వహించాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది.

త్వరిత పునశ్చరణ

పక్షకారులు

రాజస్థాన్ రాష్ట్రం (State of Rajasthan) — దావాలో రెండవ ప్రతివాది, హైకోర్టులో రెస్పాండెంట్, సుప్రీంకోర్టులో అప్పీలుదారు. దావాను ఎదుర్కొన్న ఏకైక పక్షం ఇదే.

Mst. Vidhyawati — వాది, రెస్పాండెంట్ నం. 1. ఢీకొట్టబడిన Jagdishlal భార్య.

Jagdishlal మైనర్ కుమార్తె — వాది, రెస్పాండెంట్ నం. 2. వయసు మూడేళ్లు. తల్లి ద్వారా next friend (మైనర్ తరఫున దావా వేసే వ్యక్తి) గా దావా వేసింది.

Lokumal — మొదటి ప్రతివాది. రాష్ట్రం వద్ద ప్రొబేషన్‌లో ఉన్న తాత్కాలిక మోటార్ డ్రైవర్. అతడు ex parte (అతడు హాజరు కాకుండానే విచారణ సాగింది) గా ఉన్నాడు. ఈ అప్పీల్‌లో అతడు పక్షకారుడు కాదు.

Jagdishlal — ఢీకొట్టబడి చనిపోయిన వ్యక్తి. అతడు పక్షకారుడు కాదు.

విచారణ చరిత్ర

1. వాదులు Lokumal, రాజస్థాన్ రాష్ట్రం ఇద్దరిపైనా Rs. 25,000 నష్టపరిహారం కోరుతూ దావా వేశారు.
2. Lokumal ex parteగా ఉన్నాడు. రాష్ట్రం మాత్రమే అనేక వివాదాంశాలపై దావాను ఎదుర్కొంది.
3. సాక్ష్యాలను విపులంగా చర్చించిన తర్వాత Lokumal నిర్లక్ష్యంగా, దురుసుగా నడిపాడని ట్రయల్ కోర్టు తేల్చింది. అతడిపై ex parteగా డిక్రీ ఇచ్చింది.
4. రాష్ట్రంపై దావాను ఖర్చులు లేకుండా కొట్టివేసింది.
5. వాదులు అప్పీల్ చేశారు. రాజస్థాన్ హైకోర్టు (Wanchoo C.J., D.S. Dave J.) D.B. Civil First Appeal No. 36 of 1954లో అప్పీల్‌ను అనుమతించింది. దాని తీర్పు, డిక్రీ 1957 మార్చి 22 తేదీవి.
6. హైకోర్టు రాష్ట్రంపైనా దావాకు డిక్రీ ఇచ్చింది. Rs. 15,000 పరిహారం, రెండు కోర్టులలోని ఖర్చులు ఇచ్చింది.
7. కేసు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 133(1)(c) అవసరాలను తీరుస్తుందనే సర్టిఫికెట్ కోసం రాష్ట్రం దరఖాస్తు చేసి పొందింది. కేసు సాధారణ ప్రజా ప్రాముఖ్యత గల ముఖ్యమైన న్యాయ ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుందని హైకోర్టు సరిగ్గా గమనించింది.
8. రాష్ట్రం Civil Appeal No. 263 of 1958 గా సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీల్ చేసింది. తీర్పు 1962 ఫిబ్రవరి 2న వెలువడింది.

వాస్తవాలు

1. Lokumal రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలో తాత్కాలిక ఉద్యోగి, ప్రొబేషన్‌లో ఉన్న మోటార్ డ్రైవర్.
2. 1952 ఫిబ్రవరిలో అతడు ఉదయపూర్ కలెక్టర్ కింద RUM 49 నంబర్ గల ప్రభుత్వ జీప్ కారుకు డ్రైవర్‌గా నియమితుడయ్యాడు.
3. జీప్‌ను రిపేర్ల కోసం వర్క్‌షాప్‌కు పంపారు. రిపేర్లు పూర్తయ్యాక Lokumal దాన్ని బహిరంగ రహదారి మీదుగా తిరిగి నడుపుకొస్తున్నాడు.
4. జీప్‌ను రిపేర్ షాప్ నుంచి కలెక్టర్ నివాసానికి తీసుకెళ్తున్నారని హెడ్‌నోట్ అదనంగా చెబుతుంది.
5. 1952 ఫిబ్రవరి 11 సాయంత్రం Lokumal ఉదయపూర్ నగరంలో Jagdishlalను ఢీకొట్టాడు. Jagdishlal రహదారి పక్కన ఫుట్‌పాత్‌పై నడుస్తున్నాడు.
6. Jagdishlalకు పుర్రె, వెన్నెముక ఎముకలు విరగడంతో సహా అనేక గాయాలయ్యాయి. అతడిని ఆసుపత్రికి తీసుకెళ్లారు, అక్కడ మూడు రోజులకు చనిపోయాడు.
7. అతడి భార్య, మూడేళ్ల మైనర్ కుమార్తె నష్టపరిహారం కోసం దావా వేశారు. కుమార్తె తన తల్లి ద్వారా next friendగా దావా వేసింది.
8. వారు ఇద్దరు ప్రతివాదులైన Lokumal, రాజస్థాన్ రాష్ట్రం నుంచి Rs. 25,000 కోరారు.
9. Lokumal నిర్లక్ష్యంగా, దురుసుగా నడిపాడని, అదే ప్రమాదానికి, Jagdishlal మరణానికి కారణమైందని కింది రెండు కోర్టులూ అంగీకరించాయి.
10. తన ఉద్యోగి tortious actకు తాను బాధ్యురాలిని కానన్న వాదనపైనే రాష్ట్రం ప్రధానంగా దావాను ఎదుర్కొంది.
11. కారు కలెక్టర్ అధికార విధుల కోసం నిర్వహించబడుతోందని ట్రయల్ కోర్టు భావించింది. ఆ సమయంలో కారు రాష్ట్రానికి ఏ ప్రయోజనానికీ ఉపయోగపడకపోయినా, ఇదే చాలని, అది vicarious liability (ఉద్యోగి తప్పుకు యజమానికి ఉండే బాధ్యత) పరిధి వెలుపల ఉందని చెప్పింది.
12. ఉదయపూర్‌లో కలెక్టర్ కార్యాలయ ఏర్పాటు, నియంత్రణ సార్వభౌమ అధికార వినియోగానికి ఉదాహరణ అని ట్రయల్ కోర్టు ముగించింది.
13. అప్పీల్‌లో హైకోర్టు న్యాయ ప్రశ్నపై విభేదించింది. సివిల్ సర్వీస్ కోసం కార్లు సమకూర్చి డ్రైవర్లను ఉంచినప్పుడు రాష్ట్రం మెరుగైన స్థితిలో లేదని చెప్పింది. సైనిక లేదా ప్రజాసేవ వాహనాల డ్రైవర్ల విషయాన్ని తాను పరిశీలించడం లేదని కూడా చెప్పింది.

లేవనెత్తిన వివాదాంశాలు

1. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 300 కింద, తన ఉద్యోగి tortకు రాజస్థాన్ రాష్ట్రం బాధ్యత వహిస్తుందా? రాజ్యాంగానికి ముందు ఈ కేసు తలెత్తి ఉంటే సంబంధిత భారతీయ సంస్థానం బాధ్యత వహించి ఉండేది కాదని రాష్ట్రం చెప్పింది.
2. నిర్లక్ష్యంగా, దురుసుగా నడపబడిన జీప్ కారు సార్వభౌమ అధికార వినియోగంలో నిర్వహించబడుతోందా? అది రాష్ట్రం యొక్క ఏ వాణిజ్య కార్యకలాపంలోనూ భాగం కాదని రాష్ట్రం చెప్పింది.
3. ఉద్యోగులు తమ ఉద్యోగ కాలంలో చేసే tortious actsకు ప్రభుత్వ vicarious liability పరిధి ఏమిటి?

వాదనలు

అప్పీలుదారు (రాజస్థాన్ రాష్ట్రం) తరఫున

• రాజస్థాన్ అడ్వకేట్-జనరల్ G.C. Kasliwal వాదించారు: ఆర్టికల్ 300 కింద రాష్ట్రం బాధ్యురాలు కాదు. రాజ్యాంగం అమల్లోకి రాకముందు ఈ కేసు తలెత్తి ఉంటే సంబంధిత భారతీయ సంస్థానం బాధ్యత వహించి ఉండేది కాదు.
• ఆర్టికల్ 300 రెండవ భాగం రాష్ట్రంపై దావా వేయగల పరిధికి సంబంధించిందని అడ్వకేట్-జనరల్ వాదించారు. అందువల్ల ఇక్కడ బాధ్యతను ఆ ఆర్టికల్ ప్రకారమే నిర్ణయించాలి.
• రాజ్యాంగానికి ముందు సంబంధిత రాష్ట్రమైన ఉదయపూర్ రాష్ట్రం సమాన పరిస్థితులలో బాధ్యత వహించి ఉండేదని వాదులు నిరూపించాలని రాష్ట్రం వాదించింది.
• జీప్ రాష్ట్రం యొక్క ఏ వాణిజ్య కార్యకలాపంలో భాగంగా కాకుండా, సార్వభౌమ అధికార వినియోగంలో నిర్వహించబడుతోందని రాష్ట్రం వాదించింది.
• ట్రయల్ కోర్టు ముందు రాష్ట్రం వాదన ఇది: కారు కలెక్టర్ అధికార విధుల కోసం ఉంచబడింది. ఇది యజమాని vicarious liability ఉండే కేసుల వెలుపలికి కేసును తీసుకెళ్తుందని చెప్పింది.
• రాష్ట్ర వ్యవహారాలతో సంబంధం ఉన్న కార్యకలాపంలో ఉద్యోగులు నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు వారి తప్పులకు రాష్ట్రం బాధ్యత వహించదని కూడా రాష్ట్రం వాదించింది. కోర్టు దీనిని రోగనిరోధక వాదన యొక్క రెండవ శాఖగా పరిగణించింది.

రెస్పాండెంట్ల (Mst. Vidhyawati మరియు ఆమె కుమార్తె) తరఫున

• న్యాయవాది S.N. Andley వాదించారు: రాజ్యాంగంలోని Part XII లోని Chapter III ఆస్తి, ఒప్పందాలు, హక్కులు, బాధ్యతలు, విధులు, దావాలను కవర్ చేస్తుంది. అందులో హక్కులు, బాధ్యతలకు సంబంధించిన ఆర్టికల్స్ 294, 295 ఉన్నాయి.
• రాష్ట్రం తరఫున లేదా రాష్ట్రంపై దావాలు, చర్యలు ఎవరి పేరుతో వేయాలో మాత్రమే ఆర్టికల్ 300 నిర్ణయిస్తుందని రెస్పాండెంట్లు వాదించారు. రాష్ట్ర బాధ్యత పరిధిని అది నిర్వచించదు.
• అందువల్ల రాష్ట్ర vicarious liabilityని నిర్ణయించడానికి ఆర్టికల్ 300 అసంబద్ధమని, దానిపై అందులో ఏమీ నిర్దిష్టంగా లేదని వారు వాదించారు.
• సార్వభౌమ అధికార అంశంపై దీనికి మించి రెస్పాండెంట్ల వాదన ఏదీ తీర్పులో నమోదు కాలేదు.

కోర్టు తార్కికం

Sinha, C.J. (కోర్టు తీర్పు)

1. Noted: అప్పీల్ ఎంతో ప్రాముఖ్యమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తింది. ఆ ప్రశ్న ఏమిటంటే vicarious liability (ఉద్యోగి తప్పుకు యజమానికి ఉండే బాధ్యత) పరిధి. ఇది ప్రభుత్వానికి, ఉద్యోగ కాలంలో పనిచేసే దాని ఉద్యోగులకు సంబంధించింది. ఇక్కడ course of employment (ఉద్యోగ కాలం) ముఖ్యం.
2. Noted: Lokumal నిర్లక్ష్యంగా, దురుసుగా నడిపాడని కింది రెండు కోర్టులూ తేల్చాయి. అందువల్ల అప్పీల్‌లో ప్రస్తావించిన ప్రశ్న తప్ప దావాలోని ఇతర ప్రశ్నలను కోర్టు పరిశీలించాల్సిన అవసరం లేదు.
3. Noted: రాష్ట్రం తరఫు న్యాయవాది రెండు ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు. మొదటిది ఆర్టికల్ 300 కింద. రెండవది జీప్ సార్వభౌమ అధికార వినియోగంలో నిర్వహించబడుతోందన్నది. రెండింటిలో మొదటిదే ఎక్కువ తీవ్రమైనదని కోర్టు చెప్పింది.
4. Noted: కోర్టు ముందు రెండవ ప్రశ్నను పరిష్కరించింది. రిపేర్ షాప్ నుంచి కలెక్టర్ ఇంటికి జీప్ నడపడానికి సార్వభౌమ అధికార వినియోగంతో ఏదైనా సంబంధం ఉందా అని అడిగింది.
5. Held: కింది కోర్టుల నిర్ధారణల ప్రకారం, ఆ tort సార్వభౌమ అధికార వినియోగానికి పూర్తిగా సంబంధం లేని పరిస్థితులలో జరిగింది. అలాంటి అధికారాలకు సంబంధించి జీప్ ఉపయోగంలో ఉండగా గాయం జరగలేదు.
6. Noted: ట్రయల్ కోర్టు రాష్ట్రం వాదనను అంగీకరించింది. ఉదయపూర్‌లో కలెక్టర్ కార్యాలయ ఏర్పాటు, నియంత్రణ సార్వభౌమ అధికార వినియోగానికి ఉదాహరణ అని అది తర్కించింది.
7. Held: సంఘటన జరిగిన పరిస్థితులలో న్యాయ స్థితిపై హైకోర్టు సరైన అభిప్రాయం తీసుకుంది. సివిల్ సర్వీస్ కోసం కార్లు, డ్రైవర్లను సమకూర్చినప్పుడు రాష్ట్రం మెరుగైన స్థితిలో లేదన్న హైకోర్టు నిర్ణయంతో కోర్టు ఏకీభవించింది.
8. Noted: కోర్టు ఆర్టికల్ 300(1) అసలైన అర్థ నిర్ణయం వైపు మళ్లింది. ఆర్టికల్‌ను పూర్తిగా ఉటంకించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రం పేరుతో దావా వేయవచ్చు లేదా దావా ఎదుర్కొనవచ్చని ఆర్టికల్ చెబుతుంది. సంబంధిత ప్రావిన్సులు లేదా భారతీయ సంస్థానాల వలె ఇలాంటి కేసులలో దావా వేయవచ్చు లేదా ఎదుర్కొనవచ్చని కూడా చెబుతుంది. ఇది పార్లమెంట్ లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టానికి లోబడి ఉంటుంది.
9. Noted: కోర్టు ఆర్టికల్‌ను మూడు భాగాలుగా విభజించింది. మొదటి భాగం దావా రూపం, కాజ్-టైటిల్‌ను ఇస్తుంది. రెండవ భాగం సంబంధిత ప్రావిన్స్ లేదా భారతీయ సంస్థానం వలె ఇలాంటి కేసులలో రాష్ట్రం దావా వేయడానికి లేదా ఎదుర్కొనడానికి అనుమతిస్తుంది. మూడవ భాగం రెండవ భాగాన్ని రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టాలకు లోబడి ఉంచుతుంది.
10. Noted: రెండవ భాగం బాధ్యత పరిధికి సంబంధించిందని అడ్వకేట్-జనరల్ చెప్పారు. దావాలను ఏ పేరుతో వేయాలో మాత్రమే ఆర్టికల్ 300 చూస్తుందని రెస్పాండెంట్లు చెప్పారు. వారు ఆర్టికల్స్ 294, 295 మీద ఆధారపడ్డారు.
11. Held: రాష్ట్ర బాధ్యతను నిర్ణయించడంలో ఆర్టికల్ 300 పూర్తిగా అసంబద్ధమని చెప్పడం సరైనది కాదు.
12. Held: ఆర్టికల్స్ 294, 295 మొదటి షెడ్యూల్ Part B లోని పూర్వపు గవర్నర్ల ప్రావిన్సులు, భారతీయ సంస్థానాల ఆస్తి, ఆస్తులు, బాధ్యతలు, విధులకు సంబంధించినవి. ఆ హక్కులు, బాధ్యతల devolution (అప్పగింత) కే అవి ప్రధానంగా సంబంధించినవి. ఒక ప్రభుత్వం స్థానంలో మరో ప్రభుత్వం వారసత్వంగా రావడాన్ని అవి నిర్దేశిస్తాయి. ఆ హక్కులు, బాధ్యతలను అవి నిర్వచించవు.
13. Held: ఆర్టికల్ 300 మొదటి భాగం పక్షాల పేర్లకు మాత్రమే సంబంధించింది. రెండవ భాగం in the like cases అనే మాటలతో బాధ్యత పరిధిని నిర్వచిస్తుంది. అది రాజ్యాంగానికి ముందు న్యాయ స్థితిని సూచిస్తుంది.
14. Noted: ఆ న్యాయ స్థితి Government of India Act, 1935 లోని సెక్షన్ 176(1)లో ఉంది. ఫెడరేషన్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా పేరుతో, ప్రావిన్షియల్ ప్రభుత్వం ప్రావిన్స్ పేరుతో దావా వేయవచ్చు లేదా ఎదుర్కొనవచ్చని ఇది చెబుతుంది. వారు తమ వ్యవహారాల విషయంలో Secretary of State in Council వలె ఇలాంటి కేసులలో అలా చేయవచ్చు. ఫెడరల్ లేదా ప్రావిన్షియల్ శాసనసభలు చేసే చట్టాలు దీన్ని మార్చవచ్చు.
15. Noted: ఆర్టికల్ 300(1), సెక్షన్ 176(1) mutatis mutandis (అవసరమైన మార్పులతో) ప్రధానంగా ఒకటే. సెక్షన్ 176(1) Government of India Act, 1915 లోని సెక్షన్ 32 ప్రకారం ఉన్న స్థితిని సూచిస్తుంది.
16. Noted: 1915 చట్టంలోని సెక్షన్ 32(1) ప్రకారం Secretary of State in Council ఆ పేరుతో body corporateగా దావా వేయవచ్చు, దావా ఎదుర్కొనవచ్చు. సెక్షన్ 32(2) East India Companyపై ఉన్న పరిహారాలనే Secretary of State in Councilపై కూడా ప్రతి వ్యక్తికి ఇస్తుంది. 1858, 1915 చట్టాలు చేయకపోయి ఉంటే ఎలా ఉండేదో అలా ఇది వర్తిస్తుంది.
17. Noted: ఆర్టికల్ 300 మొదటి భాగం సెక్షన్ 32(1)కు సరిపోతుంది. రెండవ భాగం సెక్షన్ 32(2)కు ఇంచుమించు సరిపోతుంది. ఆర్టికల్ మూడవ భాగానికి సెక్షన్ 32లో స్థానం లేదు. సెక్షన్ 32(2) పరిహారాల గురించి మాట్లాడి, 1858 చట్టానికి (21 & 22 Victoria Ch. CVI), అంటే భారతదేశ మెరుగైన పాలన కోసం చేసిన చట్టానికి వెనక్కి పంపుతుంది.
18. Noted: 1858 చట్టం భారత ప్రభుత్వాన్ని Her Majestyకి బదిలీ చేసింది. అధికారం, హక్కులు, బాధ్యతల వారసత్వానికి అది ఏర్పాట్లు చేయాల్సి వచ్చింది. సెక్షన్ 65 ప్రకారం Secretary of State in Council భారతదేశంలో, ఇంగ్లండ్‌లో body corporateగా దావా వేయవచ్చు, ఎదుర్కొనవచ్చు. Companyపై ఉన్న అవే దావాలు, పరిహారాలు, చర్యలను అతడిపై తీసుకునేందుకు ఇది అందరికీ అనుమతిస్తుంది. Her Majestyలో నిహితమైన ఆస్తి, Companyలో నిహితమై ఉన్నప్పుడు ఉన్న తీర్పులు, అమలుకే బాధ్యత వహిస్తుంది.
19. Held: 1858 చట్టం నుంచి రాజ్యాంగం వరకు ఉన్న ఈ చట్టాల గొలుసు ద్వారా, అవే దావాలు, పరిహారాలు, చర్యలపై హక్కు రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి వర్తిస్తుంది. East India Companyకి ఎంత మేరకు వర్తించిందో అంతే మేరకు వర్తిస్తుంది.
20. Noted: తర్వాతి ప్రశ్న ఏమిటంటే, East India Company ఉద్యోగ కాలంలో తన ఉద్యోగుల tortsకు ఎంత వరకు బాధ్యత వహించింది. సరిగ్గా ఇదే ప్రశ్న Peninsular and Oriental Steam Navigation Company v. The Secretary of State for India కేసులో కలకత్తా సుప్రీంకోర్టు ముందు తలెత్తింది.
21. Noted: ఆ కలకత్తా కేసు Narayan Krishna Land v. Gerard Norman, Collector of Bombay కేసులో బొంబాయి హైకోర్టు ముందు ఉటంకించబడినట్లు కనిపిస్తుంది. బొంబాయి కేసు, కలెక్టర్ ప్రభుత్వ ఆస్తి అని నమ్మిన భూమి విషయంలో అతడిపై వేసిన trespass దావా.
22. Noted: కలకత్తా కేసు ఏ కలకత్తా న్యాయ పత్రికలోనూ నివేదించబడలేదు. అది ఎంతో ప్రాముఖ్యం గల తీర్పు, ఈ అంశంపై ప్రముఖ కేసుగా ఎల్లప్పుడూ ఉటంకించబడింది.
23. Noted: దీన్ని Peacock, C.J., Jackson, Wells, JJ. లతో కూడిన Full Bench నిర్ణయించింది. ఇది 1850 నాటి Act IX లోని సెక్షన్ 55 కింద Small Cause Court Judge చేసిన రిఫరెన్స్ నుంచి వచ్చింది.
24. Noted: వాదుల సేవకులు కలకత్తాలో రహదారిపై ఒక జత గుర్రాలు లాగే క్యారేజ్‌ను నడుపుతున్నారు. Kidderpore డాక్‌యార్డ్‌లోని ప్రభుత్వ సేవకులు ఒక ఇనుప funnel ముక్కను నిర్లక్ష్యంగా, దురుసుగా మోశారు. ఒక గుర్రానికి గాయమైంది.
25. Noted: వాది కంపెనీ Secretary of State for Indiaపై నష్టపరిహారం కోరింది. ప్రభుత్వ సేవకులు funnelను రోడ్డు మధ్యలో మోసిన తప్పు చేసినవారని Small Cause Court Judge తేల్చాడు. Secretary of State బాధ్యత వహిస్తాడా అని అతడికి సందేహం కలిగింది.
26. Noted: ప్రభుత్వ సేవకుల నిర్లక్ష్యం వల్ల కలిగిన నష్టానికి Secretary of State బాధ్యత వహిస్తాడా అన్నది రిఫర్ చేసిన ప్రశ్న. ఆ నిర్లక్ష్యం సాధారణ యజమానిని బాధ్యుణ్ణి చేసేదిగా ఉంటుందని భావించారు.
27. Noted: Small Cause Court Act లోని సెక్షన్ 25 proviso దావాకు అడ్డంకి అవుతుందా అని కలకత్తా కోర్టు ముందు పరిశీలించింది. ఆ proviso రెవెన్యూకు సంబంధించిన విషయాలను, Governor, Governor-General లేదా Council సభ్యులు ప్రజా హోదాలో ఆదేశించిన లేదా చేసిన చర్యలను మినహాయించింది. అలాగే పదవిలో న్యాయమూర్తులు, న్యాయాధికారుల చర్యలను, libel లేదా slander దావాలను మినహాయించింది. proviso అడ్డంకి కాదని కలకత్తా కోర్టు తేల్చింది.
28. Noted: ప్రధాన వివాదం ఎంతో ప్రాముఖ్యమైనదని, కొంత క్లిష్టమైనదని కలకత్తా కోర్టు చెప్పింది. Companyని వలె రాణిపై ఆమె సొంత కోర్టులలో దావా వేయలేమని అది గమనించింది. అందువల్ల Company బాధ్యతలను Secretary of Stateపై అమలు చేసే విధానాన్ని సెక్షన్ 65 ఇచ్చింది.
29. Noted: 1858 చట్టం చేయకపోయి ఉంటే Company బాధ్యత వహించి ఉండేదా అని కలకత్తా కోర్టు అడిగింది. 3 & 4 Wm IV c. 85 కింద Company పాలించింది, వ్యాపారులుగా వర్తకం కూడా చేసింది. ఆ చట్టం Company తన వాణిజ్య వ్యాపారాన్ని ముగించాలని ఆదేశించింది. 1854 ఏప్రిల్ 30 వరకు ప్రాదేశిక సముపార్జనలను Crown కోసం ట్రస్టులో ఉంచింది.
30. Noted: ఆ చట్టంలోని సెక్షన్ 10, 1858 చట్టంలోని సెక్షన్ 65కు ancestor (పూర్వరూపం). Company ఆ భూభాగాల స్వాధీనం, పాలన కొనసాగిస్తున్నంత కాలం, అందరూ అప్పులు, బాధ్యతలపై దానిపై అవే దావాలు, పరిహారాలు తీసుకోవచ్చని ఇది చెప్పింది. ట్రస్టులో ఉన్న ఆస్తి, Companyకే సొంత ఉపయోగం కోసం కొనసాగించినట్లే అవే తీర్పులు, అమలుకు బాధ్యత వహిస్తుంది.
31. Held: సెక్షన్ 10, సెక్షన్ 65 చివరి భాగానికి ప్రధానంగా సమానం. ఈ నిబంధనల కిందే కలకత్తా కోర్టు Secretary of Stateకు East India Company బాధ్యతలే ఉంటాయని తీర్పు చెప్పింది.
32. Noted: ఆ కేసులో అడ్వకేట్-జనరల్, రాష్ట్రం తన అధికారుల నిర్లక్ష్యం వల్ల జరిగిన నష్టానికి బాధ్యత వహించదని వాదించారు. సార్వభౌమత్వ లక్షణం ప్రకారం రాష్ట్రంపై దాని సొంత కోర్టులలో సమ్మతి లేకుండా దావా వేయలేమని కలకత్తా కోర్టు అంగీకరించింది.
33. Noted: ఇంగ్లండ్‌లో petition of right ద్వారా కానీ మరే విధంగా కానీ Crownను దాని సేవకుల tortsకు బాధ్యురాలిని చేయలేరు. దీన్ని Viscount Canterbury v. The Attorney-General కేసులో Lord Lyndhurst చెప్పారు. సూత్రం ఏమిటంటే రాజు వ్యక్తిగత నిర్లక్ష్యానికి, దుష్ప్రవర్తనకు దోషి కాలేడు, అందువల్ల తన సేవకులకు సమాధానం చెప్పడు.
34. Noted: ఈ ఇబ్బందుల వల్లే సెక్షన్ 10, Company స్థానంలో Secretary of State బాధ్యతను స్పష్టంగా ఇచ్చిందని కలకత్తా కోర్టు చెప్పింది. Company తానే సార్వభౌముని రోగనిరోధకతను కోరలేదు.
35. Noted: ఆ అభిప్రాయం Bank of Bengal v. The East India Company కేసులో Grey, C.J. చెప్పిన దానిపై ఆధారపడింది. సాధారణంగా సార్వభౌమ అధికారాలుగా పిలిచే అధికారాలు ఉండటం Companyని సార్వభౌములుగా చేయలేదని ఆయన చెప్పారు. అది 53 Geo. III c. 155 లోని recitalపై కూడా ఆధారపడింది. ఆ చట్టం Crown యొక్క నిస్సందేహమైన సార్వభౌమత్వానికి భంగం లేకుండా భూభాగాలను Companyకి అప్పగించింది.
36. Noted: Secretary of State బాధ్యత వ్యక్తిగతమైనది కాదని, భారతదేశ ఆదాయం నుంచి తీర్చాలని కలకత్తా కోర్టు జోడించింది.
37. Held: రాష్ట్ర వ్యవహారాలతో సంబంధం ఉన్న కార్యకలాపంలో నిమగ్నమైన సేవకుల tortsకు రాష్ట్రం బాధ్యత వహించదన్న వాదన రెండవ శాఖకు కూడా కలకత్తా కేసు సమాధానం ఇస్తుంది.
38. Noted: రాజ్యాంగం కింద దేశం సంక్షేమ రాజ్యాన్ని స్థాపించింది. దాని విధులు శాంతిభద్రతలకు మించి, పరిశ్రమ, ప్రజా రవాణా, రాష్ట్ర వర్తకం మొదలైనవాటికి విస్తరిస్తాయి.
39. Held: రాష్ట్ర కార్యకలాపాలకు విస్తృత శాఖలున్నాయి. అవి సార్వభౌమ అధికారాలను, అనేక ప్రభుత్వ రంగాలలో యజమానిగా దాని అధికారాలను కూడా కలిగి ఉంటాయి. ఆ నేపథ్యంలో "it is too much to claim that the State should be immune from the consequences of tortious acts of its employees". అంటే, ఉద్యోగులు చేసిన tortious actsకు రాష్ట్రానికి మినహాయింపు ఉండాలనడం అతిగా కోరడమే.
40. Noted: ప్రభుత్వ ప్రస్తుత ఏర్పాటు East India Companyతో పోల్చదగింది. Company బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ప్రతినిధిగా సార్వభౌమ అధికారాలతో పనిచేసింది. అది వాణిజ్యం, రైల్వేలు, పోస్టు, టెలిగ్రాఫ్ వంటి ప్రజా రవాణా, రోడ్డు రవాణా కూడా నడిపింది.
41. Noted: Secretary of State వాదనను కలకత్తా కోర్టు తిరస్కరించింది. అతడిపై దావా వేయగల బాధ్యత 21 & 22 Vict. c. 106 లోని స్పష్టమైన చట్టంపై ఆధారపడుతుందని అది చెప్పింది. అతడు కేవలం నామమాత్రపు ప్రతివాది, అందువల్ల Company అప్పులు, బాధ్యతలను భారతదేశ ఆదాయం నుంచి చెల్లించవచ్చు.
42. Noted: Company సార్వభౌములు కాదని, సార్వభౌముని మినహాయింపును కోరలేదని కూడా కలకత్తా కోర్టు చెప్పింది. వారు ప్రభుత్వ ప్రజా సేవకులు కాదు. వారు సార్వభౌమ అధికారాలు అప్పగించబడిన, తమ సొంత ఖాతాపై వర్తకం చేసిన కంపెనీ.
43. Noted: కలకత్తా కోర్టు తన సొంత మాటలలో భేదాన్ని చూపింది. "a great and clear distinction between acts done in the exercise of what are usually termed sovereign powers" అని, అంటే సాధారణంగా సార్వభౌమ అధికారాలు అని పిలిచే అధికారాల వినియోగంలో చేసిన చర్యలకు, ప్రైవేట్ వ్యక్తులు నిర్వహించగల సంస్థల నిర్వహణలో చేసిన చర్యలకు మధ్య గొప్ప, స్పష్టమైన భేదం ఉందని చెప్పింది. అది Moodaley v. The East India Company and The Same v. Morton (1 Bro. C.C. 469) కేసును ఉటంకించింది.
44. Noted: Company ద్వంద్వ స్వభావం వల్ల ఒక చర్య సార్వభౌమ అధికారాల వినియోగంలో జరిగిందా లేక వ్యాపారంలో జరిగిందా అని నిర్ణయించడం కష్టమని అక్కడ వాదించారు. శత్రుత్వంలో, prize property స్వాధీనంలో, సైనిక లేదా నౌకాదళ చర్యలో Company అధికారులు లేదా సైనికులు చేసిన చర్యలకు Company బాధ్యత వహించదని కలకత్తా కోర్టు సమాధానమిచ్చింది. అలాంటి సందర్భాలలో అధికారులపై కూడా చర్య తీసుకోలేరు.
45. Noted: నది స్టీమర్‌ను నడపడంలో, దాన్ని రిపేర్ చేయడంలో లేదా ఆ రిపేర్లకు సంబంధించిన ఏ పనిలోనైనా తన సేవకుల నిర్లక్ష్యానికి Company బాధ్యత వహించి ఉండేది.
46. Noted: ఒప్పందంలోని బాధ్యత తప్పుడు చర్య బాధ్యతకు భిన్నమని, సెక్షన్ 65 మొదటిదానినే కవర్ చేస్తుందని వాదనను కలకత్తా కోర్టు సరిగ్గా తిరస్కరించింది. చట్టం చట్టబద్ధంగా చేసిన అప్పులు, బాధ్యతల గురించి మాట్లాడింది. liabilities incurred అనే మాటలో tortious act వల్ల వచ్చిన బాధ్యత కూడా చేరుతుంది.
47. Noted: Secretary of State కోసం ఉన్న ప్రతి వాదనను పరిశీలించాక కలకత్తా కోర్టు ఒక నిర్ణయానికి వచ్చింది. కోర్టు హెడ్‌నోట్ సారాంశాన్ని అంగీకరించింది. ప్రభుత్వ సేవకుల నిర్లక్ష్యం సాధారణ యజమానిని బాధ్యుణ్ణి చేసేదైతే, ఆ నిర్లక్ష్యం వల్ల కలిగిన నష్టానికి Secretary of State in Council బాధ్యత వహిస్తాడు.
48. Noted: ఆర్టికల్ 300 సంబంధిత భారతీయ సంస్థానాలకు సంబంధించి like cases గురించి మాట్లాడుతుందని రాష్ట్రం తర్వాత వాదించింది. రాజ్యాంగానికి ముందు సంబంధిత రాష్ట్రంగా భావించే ఉదయపూర్ రాష్ట్రం బాధ్యత వహించి ఉండేదని వాది నిరూపించాలని అది చెప్పింది.
49. Noted: ప్రభుత్వ ప్రచురణ The White Paper on Indian States లోని 134 నుంచి 138 వరకు గల భాగాలు, పేజీలు 53-55 నుంచి రాజస్థాన్ ఏర్పాటు చరిత్రను కోర్టు ఇచ్చింది. అనేక దశల విలీనం ఈ రాష్ట్రానికి దారితీసింది.
50. Noted: దశలు ఇవి.
    • చిన్న సంస్థానాలు మొదట ఒక రాజస్థాన్ యూనియన్ ఏర్పరచాయి. అది 1948 మార్చి 25న ప్రారంభమైన United State of Rajasthan అయింది.
    • తర్వాత పెద్ద సంస్థానాలు చేరాయి. రెండవ రాజస్థాన్ యూనియన్ 1948 ఏప్రిల్ 18న ప్రారంభమైంది.
    • కొన్ని పెద్ద సంస్థానాల మరింత విలీనం వల్ల కొత్త United State of Rajasthan 1949 మార్చి 30న ప్రారంభమైంది.
    • 1949 మే 10న Appendix XLI లోని ఒప్పందం భూభాగాన్ని చేర్చింది. విస్తీర్ణం 16,807 చదరపు మైళ్ల నుంచి 1,28,424 చదరపు మైళ్లకు పెరిగింది. రాజ్యాంగం ప్రారంభమైనప్పుడు రాజస్థాన్ రాష్ట్రం Part B రాష్ట్రంగా ఆవిర్భవించింది.
51. Held: రాజ్యాంగం అమల్లోకి రాకముందు రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచిన చివరి విలీన దశను దాటి కోర్టు వెళ్లలేదు. ఆర్టికల్ 300 రెండవ భాగాన్ని 1858 చట్టం (సెక్షన్ 65) వరకు వెనక్కి వెళ్లి చూడాలి, అది స్వయంగా 3 & 4 Wm. IV c. 85 చట్టంలోని సెక్షన్ 10పై ఆధారపడింది.
52. Held: రాజ్యాంగం సమీపంలో రాజస్థాన్ యూనియన్ ఏర్పడిన దశకు మించి కోర్టు వెళ్లాల్సిన అవసరం లేదు. ఈ పరిస్థితులలో తన ఉద్యోగి tortకు రాజస్థాన్ యూనియన్ బాధ్యత వహించి ఉండేది కాదని రాష్ట్రం నిరూపించలేదు.
53. Noted: ఈ అంశంపై ట్రయల్ వివాదాంశం issue No. 9. రాజస్థాన్ రాష్ట్రం మొదటి ప్రతివాది చర్యకు బాధ్యత వహించదా అని అది అడిగింది.
54. Held: తన పూర్వగామి అయిన రాజస్థాన్ యూనియన్ ఏ positive enactment నియమం ద్వారా కానీ common law ద్వారా కానీ బాధ్యురాలు కాదని రాజస్థాన్ రాష్ట్రం చూపలేదు. 1858 చట్టం కింద Dominion of India లేదా ఏ ప్రావిన్స్ అయినా బాధ్యత వహించి ఉండేది. ఇంగ్లీష్ common lawకు సమానమైన విధంగా రాజస్థాన్ యూనియన్‌ను vicarious liability నుంచి విముక్తి చేసే చట్టపరమైన లేదా ఇతర నిబంధన ఏదీ చూపబడలేదు.
55. Noted: ఇంగ్లీష్ సూత్రం rex non potest peccare (రాజు తప్పు చేయలేడు) కారణంగా Crownను దాని సేవకుని tortకు బాధ్యురాలిని చేస్తూ దావా వేయడం అసాధ్యమైంది. ఆధునిక రాజ్యపాలన పరిణామాల నేపథ్యంలో ఆ నియమం కాలం చెల్లినదైందని కోర్టు చెప్పింది. అందువల్ల పార్లమెంట్ 1948 జనవరి 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చిన Crown Proceedings Act, 1947 ద్వారా జోక్యం చేసుకుంది.
56. Held: "the very citadel of the absolute rule of immunity of the sovereign has now been blown up". అంటే సార్వభౌముని సంపూర్ణ మినహాయింపు నియమపు కోట ఇప్పుడు పేల్చివేయబడింది. ఆ చట్టంలోని సెక్షన్ 2(1) Crownను పూర్తి వయసు, సామర్థ్యం గల ప్రైవేట్ వ్యక్తిలా tortలో బాధ్యురాలిని చేస్తుంది. ఇది చట్టంలోని ఇతర నిబంధనలకు లోబడి, దాని సేవకులు లేదా ఏజెంట్ల tortsకు వర్తిస్తుంది.
57. Noted: 1947 చట్టానికి ముందు ప్రభుత్వ సేవకుల tortsకు భారతదేశానికి వర్తించే చట్టం common law కంటే ఎంతో ముందుంది. ఆ చట్టం యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో చట్టాన్ని విప్లవాత్మకంగా మార్చింది. 1948లో మార్చబడక ముందు ఇంగ్లీష్ common law 1949లో లేదా అంతకు ముందు రాజస్థాన్ యూనియన్‌కు వర్తించిందని రాష్ట్రం వాదించలేదు.
58. Held: issue No. 9పై రాజస్థాన్ రాష్ట్రం burden of proof (నిరూపణ భారం) ను నిర్వర్తించడంలో విఫలమైంది.
59. Held: మొదటి సూత్రాల ప్రకారం, vicarious liabilityని తిరస్కరించడానికి సూత్రంలో కానీ ప్రజా ప్రయోజనంలో కానీ సమర్థన లేదు. ఉద్యోగ పరిధిలో, ఆ హోదాలో పనిచేసిన సేవకుడు చేసిన tortకు ఏ ఇతర యజమానిలాగే రాష్ట్రం కూడా బాధ్యత వహించాలి.
60. Noted: ఇంగ్లీష్ మినహాయింపు పాత భూస్వామ్య న్యాయ భావాలపై ఆధారపడింది. రాజు తప్పు చేయలేడు, అందువల్ల తప్పును అనుమతించలేడు, తన సొంత కోర్టులలో అతడిపై దావా వేయలేరు. భారతదేశంలో East India Company కాలం నుంచి సార్వభౌముడిపై tort లేదా ఒప్పందంలో దావా వేయవచ్చని భావించబడింది. common law మినహాయింపు భారతదేశంలో ఎప్పుడూ పనిచేయలేదు.
61. Noted: రాజ్యాంగం గణతంత్ర ప్రభుత్వ విధానాన్ని స్థాపించింది. వైవిధ్యమైన పారిశ్రామిక, ఇతర కార్యకలాపాలు, పెద్ద సంఖ్యలో సేవకులు గల సామ్యవాద రాజ్యాన్ని స్థాపించడం ఒక లక్ష్యం.
62. Noted: సివిల్ సర్వెంట్ Crownపై దావా వేయలేడన్న common law నియమం నుంచి కోర్టు ఉద్దేశపూర్వకంగా తప్పుకుంది. State of Bihar v. Abdul Majid కేసులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగి జీతం బకాయిల కోసం దావా వేసే హక్కును అది గుర్తించింది.
63. Held: common law మినహాయింపు పుట్టిన గడ్డపైనే మాయమైనప్పుడు, ముఖ్యంగా రాజ్యాంగం తర్వాత భారతదేశంలో అది చెల్లుతుందని చెప్పడానికి చట్టపరమైన అనుమతి లేదు.
64. Held: రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన తర్వాత చర్య కారణం (cause of action) తలెత్తింది. రాష్ట్ర vicarious liabilityని సమర్థించడం కనీసం 100 ఏళ్లకు మించి వెనక్కి వెళ్లే పాత నియమాన్ని గుర్తించడం మాత్రమే.
65. Noted: దీనిపై చట్టం చేసే పార్లమెంట్ లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ హక్కును ఆర్టికల్ 300 కాపాడుతుంది. శాసనసభ విరుద్ధ ఉద్దేశం వ్యక్తం చేసే వరకు, చట్టం East India Company కాలం నుంచి ఉన్నట్లే ఉంటుంది.
66. Held: అప్పీల్‌కు అర్హత లేదు.

ఏకీభవించే, విభేదించే అభిప్రాయాలు

కోర్టు తీర్పును Sinha, C.J. వెలువరించారు. Kapur, Hidayatullah, Shah లేదా Mudholkar, JJ. వేరుగా ఇచ్చిన, ఏకీభవించే లేదా విభేదించే అభిప్రాయాన్ని నివేదిక నమోదు చేయలేదు. రాష్ట్ర బాధ్యత పరిధి కలకత్తా కేసులో నిర్ణయించినట్లు East India Company బాధ్యతే అని హెడ్‌నోట్ చెబుతుంది.

ఆధారిత కేసులు (Authorities)

• Peninsular and Oriental Steam Navigation Company v. The Secretary of State for India, (1868-69) 5 Bom. H.C.R. 1 (కలకత్తా సుప్రీంకోర్టు, Full Bench): ఆమోదించబడింది. కోర్టు దీన్ని ప్రముఖ కేసుగా పరిగణించింది. సాధారణ యజమానిని బాధ్యుణ్ణి చేసే సేవకుల నిర్లక్ష్యానికి Secretary of Stateని బాధ్యుడిగా అది తీర్పు చెప్పింది. హెడ్‌నోట్ "approved" అని నమోదు చేసింది.
• Narayan Krishna Land v. Gerard Norman, Collector of Bombay (బొంబాయి హైకోర్టు): ప్రస్తావించబడింది. కలకత్తా కేసు అందులో ఉటంకించబడినట్లు కనిపిస్తుంది. కలెక్టర్ ప్రభుత్వ ఆస్తి అని నమ్మిన భూమిపై trespass దావా.
• Viscount Canterbury v. The Attorney-General: కలకత్తా కోర్టు ఉటంకించింది. petition of right ద్వారా సేవకుల tortsకు Crownను బాధ్యురాలిని చేయలేరని Lord Lyndhurst తీర్పు చెప్పారు.
• Bank of Bengal v. The East India Company: కలకత్తా కోర్టు ఉటంకించింది. సార్వభౌమ అధికారాలు ఉండటం Companyని సార్వభౌమునిగా చేయదని Grey, C.J. చెప్పారు.
• Moodaley v. The East India Company and The Same v. Morton (1 Bro. C.C. 469): సార్వభౌమ అధికారాల చర్యలకు, ప్రైవేట్ వ్యక్తులు నిర్వహించగల సంస్థల చర్యలకు మధ్య భేదం కోసం కలకత్తా కోర్టు ఉటంకించింది.
• State of Bihar v. Abdul Majid, [1254] S.C.R. 786 (హెడ్‌నోట్‌లో ముద్రించిన విధంగా citation): ప్రస్తావించబడింది. జీతం బకాయిల కోసం దావా వేసే ప్రభుత్వ ఉద్యోగి హక్కును కోర్టు గుర్తించింది, తద్వారా common law నియమం నుంచి తప్పుకుంది.
• Also cited in footnotes: footnote పాఠం మూల ఫైల్‌లో లేదు, అందువల్ల footnotesలో మాత్రమే ఉటంకించబడిన కేసు ఏదీ నమోదు కాలేదు.

ప్రస్తావించిన నిబంధనలు

• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 300(1): రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రం పేరుతో దావా వేయవచ్చు లేదా ఎదుర్కొనవచ్చు. రాజ్యాంగం కింద చేసిన చట్టాలకు లోబడి, సంబంధిత ప్రావిన్స్ లేదా భారతీయ సంస్థానం వలె ఇలాంటి కేసులలో రాష్ట్రం దావా వేయవచ్చు లేదా ఎదుర్కొనవచ్చు.
• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్స్ 294, 295: పూర్వపు ప్రావిన్సులు, భారతీయ సంస్థానాల ఆస్తి, ఆస్తులు, హక్కులు, బాధ్యతలు, విధులను వారసునికి అప్పగిస్తాయి. ఆ హక్కులు, బాధ్యతలను అవి నిర్వచించవు.
• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 133(1)(c): కేసు సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీల్‌కు తగినదనే హైకోర్టు సర్టిఫికెట్. అప్పీల్‌ను ఆ ఆర్టికల్ కింద సర్టిఫికెట్‌పై వచ్చిన అప్పీల్‌గా కోర్టు వర్ణించింది.
• Government of India Act, 1935 (25 & 26 Geo. V c. 42) లోని సెక్షన్ 176(1): ఫెడరేషన్, ప్రావిన్సులు Secretary of State in Council వలె ఇలాంటి కేసులలో దావా వేయవచ్చు లేదా ఎదుర్కొనవచ్చు.
• Government of India Act, 1915 (5 & 6 Geo. V c. 61) లోని సెక్షన్ 32: Secretary of State in Council body corporateగా దావా వేయవచ్చు, ఎదుర్కొనవచ్చు. East India Companyపై ఉన్న పరిహారాలే వ్యక్తులకు ఉంటాయి.
• Government of India Act, 1858 (21 & 22 Vict. c. 106) లోని సెక్షన్ 65: Companyపై ఉన్న అవే దావాలు, పరిహారాలు, చర్యలను Secretary of State in Councilపై అందరూ తీసుకోవచ్చు.
• 3 & 4 Wm. IV c. 85 లోని సెక్షన్ 10: సెక్షన్ 65కు ancestor అయిన పూర్వ నిబంధన. భూభాగాలను పాలిస్తున్న కాలంలో అవే దావాలు, పరిహారాలు, చర్యలకు Companyని బాధ్యురాలిని చేసింది.
• Small Cause Court Act లోని సెక్షన్ 25 proviso, 1850 నాటి Act IX లోని సెక్షన్ 55: కలకత్తా కోర్టు పరిశీలించింది. proviso దావాను అడ్డుకోదని తేల్చింది.
• 53 Geo. III c. 155: Crown యొక్క నిస్సందేహమైన సార్వభౌమత్వానికి భంగం లేకుండా భూభాగాలను Companyకి అప్పగించిన recital గల చట్టం.
• Crown Proceedings Act, 1947 (యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్) లోని సెక్షన్ 2(1): పూర్తి వయసు, సామర్థ్యం గల ప్రైవేట్ వ్యక్తికి ఉండే tort బాధ్యతలు Crownకు కూడా ఉంటాయి.

తీర్పు

1. రాజస్థాన్ రాష్ట్రం అప్పీల్‌ను కోర్టు కొట్టివేసింది.
2. రాష్ట్రం ఖర్చులు చెల్లించాలి.
3. హైకోర్టు డిక్రీ అలాగే ఉంటుంది. అది వాదులకు రాష్ట్రంపై Rs. 15,000, కింది రెండు కోర్టులలోని ఖర్చులతో సహా ఇచ్చింది.

న్యాయసూత్రం / Ratio

ఉద్యోగ పరిధిలో, ఆ హోదాలో పనిచేసిన సేవకుడి తప్పుకు ఏ ఇతర యజమానిలాగే రాష్ట్రం కూడా tortలో బాధ్యత వహిస్తుంది. ఆర్టికల్ 300(1) ఈ ప్రశ్నను East India Company స్థితికి వెనక్కి పంపుతుంది, సార్వభౌమ అధికార వినియోగంలో లేని చర్యలకు ఆ Company బాధ్యురాలు. వర్క్‌షాప్ నుంచి కలెక్టర్ నివాసానికి ప్రభుత్వ జీప్ నడపడం అలాంటి చర్య కాదు.

కీలక తీర్పు: "there is no justification, in principle, or in public interest, that the State should not be held liable vicariously". అంటే, రాష్ట్రం vicariously బాధ్యత వహించకూడదనడానికి సూత్రంలో కానీ ప్రజా ప్రయోజనంలో కానీ సమర్థన లేదు.

తదుపరి పరిణామాలు

Kasturi Lal v. State of U.P. (Kasturilal Ralia Ram Jain v. State of Uttar Pradesh), 1965 AIR 1039, 1965 SCR (1) 375, భారత సుప్రీంకోర్టు, 1964 సెప్టెంబర్ 29న నిర్ణయించబడింది. ధర్మాసనం: Gajendragadkar (C.J.), Wanchoo, Hidayatullah, Raghubar Dayal, Mudholkar, JJ. ఈ ఫైల్‌లో పేరా సంఖ్యలు లేవు.

• హెడ్‌నోట్ Vidhyawatiని distinguished (వేరుచేయబడినది) గా నమోదు చేసింది.
• Vidhyawati సూత్రాన్ని విస్తరించడం మాత్రమే తన క్లెయిమ్‌కు డిక్రీ ఇవ్వడమని అప్పీలుదారు వాదించాడు. ఆ వాదనకు మద్దతిచ్చే కొన్ని పరిశీలనలు Vidhyawatiలో ఉన్నాయని, అవి prima facie ఆకర్షణీయంగా ఉన్నాయని కోర్టు ఒప్పుకుంది.
• Vidhyawati వాస్తవాలు తన వాస్తవాల కంటే భిన్నమైన క్లెయిమ్‌ల వర్గంలోకి వస్తాయని కోర్టు చెప్పింది.
• Vidhyawatiలో ఆ అంశం స్పష్టంగా, నొక్కి చెప్పబడలేదని అది చెప్పింది. అప్పుడు ఆధారాన్ని వివరించింది: కలెక్టర్ ఉపయోగం కోసం జీప్‌ను తీసుకెళ్తున్న డ్రైవర్ సార్వభౌమ అధికారాల అప్పగింతకు సంబంధం లేని పనిలో ఉన్నాడు.
• రోగనిరోధకత వాదనను సార్వభౌమ అధికారాలకు సంబంధించిన ఉద్యోగ పరిధికి మాత్రమే కఠినంగా పరిమితం చేయాలని అది చెప్పింది. సివిల్ సర్వెంట్ జీప్ కోసం డ్రైవర్ నియామకానికి సార్వభౌమ అధికారంతో అసలు సంబంధం లేదు.
• ఈ విధంగా రాష్ట్ర మినహాయింపును పరిమితం చేయడమే Vidhyawati చేసిందని కోర్టు చెప్పింది.
• Kasturi Lalలో నిర్లక్ష్యం చేసినవారు పోలీసు అధికారులు, వారు అరెస్టు, సోదా, స్వాధీనం చేసుకునే చట్టబద్ధ అధికారాలతో స్వాధీనం చేసుకున్న ఆస్తిని నిర్వహిస్తున్నారు. కోర్టు వీటిని సార్వభౌమ అధికారాలని పిలిచింది. క్లెయిమ్ విఫలమైంది.

Chairman Railway Board v. Chandrima Das (The Chairman, Railway Board and Others v. Mrs. Chandrima Das and Others), AIR 2000 SC 988, (2000) 2 SCC 465, భారత సుప్రీంకోర్టు, 2000 జనవరి 28న నిర్ణయించబడింది. ధర్మాసనం: R.P. Sethi, S. Saghir Ahmad, JJ. ఈ భాగానికి ఫైల్‌లో పేరా సంఖ్యలు లేవు.

• Vidhyawati, ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల tortsకు ప్రభుత్వాన్ని vicariously బాధ్యురాలిగా చేసిందని కోర్టు చెప్పింది. ఆ కేసు ప్రభుత్వ వాహనం డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యంతో చనిపోయిన వ్యక్తి వారసుల క్లెయిమ్‌కు సంబంధించిందని అది గమనించింది.
• అదే సూత్రంపై తర్వాత వచ్చిన తీర్పులను అది జాబితా చేసింది: State of Gujarat v. Memon Mahomed Haji Hasan, Smt. Basava Kom Dyamogouda Patil v. State of Mysore, N. Nagendra Rao & Co. v. State of A.P. మరియు State of Maharashtra v. Kanchanmala Vijaysing Shirke.
• Kasturi Lalపై ఆధారపడటం అప్పీలుదారులకు సహాయపడదని కోర్టు తీర్పు చెప్పింది, ఎందుకంటే తర్వాతి తీర్పులు దాన్ని అనుసరించలేదు.

Kaushal Kishor v. State of U.P. (Kaushal Kishor v. State of Uttar Pradesh), Writ Petition (Criminal) No. 113 of 2016, భారత సుప్రీంకోర్టు (Constitution Bench), 2023 జనవరి 3న నిర్ణయించబడింది. V. Ramasubramanian, J. తీర్పు; S. Abdul Nazeer, B.R. Gavai, A.S. Bopanna, V. Ramasubramanian, JJ. సంతకం చేశారు.

• Vidhyawati, State of Bihar v. Abdul Majidను అనుసరించిందని కోర్టు చెప్పింది (పేరా 146).
• sovereign immunityకి వ్యతిరేకంగా అది Vidhyawatiని ఉటంకించింది: యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో common law మినహాయింపు మాయమైనప్పుడు, భారతదేశంలో దానికి చట్టపరమైన అనుమతి లేదు (పేరా 146).
• సంక్షేమ రాజ్యం, రాష్ట్ర విస్తృత కార్యకలాపాలు, రోగనిరోధకత వాదన రెండవ శాఖకు కలకత్తా కేసు సమాధానంపై ఉన్న భాగాన్ని అది పునరుత్పత్తి చేసింది (పేరా 147).
• Abdul Majid, Vidhyawati ఉన్నప్పటికీ, Kasturi Lalలో కోర్టు slippery slopeలో పడిందని అది చెప్పింది (పేరా 148).
• దాదాపు 30 ఏళ్ల తర్వాత Kasturi Lal బలహీనపడిందని అది జోడించింది (పేరా 149).

Other later cases (not summarized): Smt. Basava Kom Dyamogouda Patil v. State of Mysore, AIR 1977 SC 1749; State of Gujarat v. Memon Mahomed Haji Hasan, AIR 1967 SC 1885. ఇవి supplementary ఫైళ్లుగా తీసుకురాబడలేదు.

తులనాత్మక విశ్లేషణ

• Vidhyawati మరియు Kasturi Lal: జీప్ డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యానికి Vidhyawati రాష్ట్రాన్ని బాధ్యురాలిగా చేసింది. స్వాధీనం చేసుకున్న బంగారం నిర్వహణలో పోలీసు నిర్లక్ష్యానికి Kasturi Lal రాష్ట్రం బాధ్యురాలు కాదని చెప్పింది. Vidhyawati ఆ పని సార్వభౌమేతర స్వభావంపై ఆధారపడిందని Kasturi Lal చెప్పింది.
• Vidhyawati మరియు Chandrima Das: ప్రభుత్వం vicariously బాధ్యురాలన్న నియమం కోసం Chandrima Das Vidhyawatiని ఉటంకించింది. రైల్వేలను, దాని Yatri Niwasని నడపడం వాణిజ్య కార్యకలాపమే కానీ సార్వభౌమ అధికారం కాదని అది తీర్పు చెప్పింది.
• Vidhyawati మరియు Kaushal Kishor: Kaushal Kishor Vidhyawatiని Abdul Majidతో కలిపి జాబితా చేసింది. అవి రెండూ ఉన్నా Kasturi Lalలో కోర్టు slippery slopeలో పడిందని అది తర్వాత చెప్పింది.
• Crown Proceedings Act, 1947: భారతదేశంలో మినహాయింపు నిలబడదనడానికి Vidhyawati ఆంగ్ల చట్టాన్ని ఒక కారణంగా వాడింది. 1948కి ముందే భారత చట్టం ఇంగ్లీష్ common law కంటే ముందుందని కోర్టు చెప్పింది.

విమర్శనాత్మక విశ్లేషణ

తీర్పు పాఠం ఆధారంగా చేసిన విశ్లేషణ.

• ఆర్టికల్ 300(1)ను 1858 చట్టం వరకు వెనక్కి గుర్తించడం ద్వారా కోర్టు తన ఫలితాన్ని సాధించింది. రాజ్యాంగానికి ముందు ఉదయపూర్ రాష్ట్రం ఏమి చేసిందనే సాక్ష్యం లేకుండానే నిరూపణ భారాన్ని రాష్ట్రంపై నిర్ణయించింది.
• సార్వభౌమ అధికారం యొక్క పరిమితులను తీర్పు నిర్వచించదు. సార్వభౌమ, ఇతర చర్యల మధ్య రేఖను కలకత్తా కేసు ఉదాహరణల ద్వారా (శత్రుత్వం, prize property, సైనిక లేదా నౌకాదళ చర్య) మాత్రమే గీస్తుంది.
• Vidhyawati అంశం స్పష్టంగా చూపబడలేదని Kasturi Lal చెప్పింది. నివేదికలోని తీర్పు సార్వభౌమ విధులకు ఒక పరీక్షను పేర్కొనదు.
• ఈ అంశంపై చట్టం చేసే పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభల అధికారాన్ని కోర్టు తెరిచి ఉంచింది. అవి చేసే వరకు ప్రస్తుత చట్టం కొనసాగుతుందని అది చెప్పింది.

ప్రాముఖ్యత

• ఆర్టికల్ 300(1) కింద tortలో రాష్ట్రాన్ని vicariously బాధ్యురాలిగా చేయడానికి ఇది East India Company వరకు వెనక్కి వెళ్లే చట్టాల గొలుసును వర్తింపజేసింది.
• రాజ్యాంగానికి ముందు, తర్వాత కూడా భారతదేశానికి Crown యొక్క ఇంగ్లీష్ common law sovereign immunityని ఇది తిరస్కరించింది.
• దీన్ని Kasturi Lal (1965)తో కలిపి చదవాలి, అది దీన్ని సార్వభౌమేతర విధులకు పరిమితం చేసింది.
• చట్టం చేసే పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభల అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 300 కాపాడుతుందని కోర్టు చెప్పింది. అవి చేసే వరకు పాత చట్టం కొనసాగుతుంది.

పరీక్షకు ముఖ్యమైన అంశాలు

• నియమం: ఉద్యోగ పరిధిలో తన సేవకుల tortsకు ఏ ఇతర యజమానిలాగే రాష్ట్రం vicariously బాధ్యత వహిస్తుంది. ఉచ్చు: రాష్ట్రం ఎల్లప్పుడూ బాధ్యురాలన్న నియమం ఇది కాదు. సార్వభౌమ అధికార చర్యలను బయటే ఉంచారు.
• ఆర్టికల్ 300(1): రెండవ భాగం (in the like cases) బాధ్యత పరిధిని నిర్ణయిస్తుంది. ఉచ్చు: ఆర్టికల్స్ 294, 295 హక్కులు, బాధ్యతలను అప్పగించడం మాత్రమే చేస్తాయి.
• నిబంధనల గొలుసు: ఈ నిబంధనల ద్వారా ఆర్టికల్ 300(1)ను వెనక్కి గుర్తించండి.
  • 1935 చట్టంలోని సెక్షన్ 176(1).
  • 1915 చట్టంలోని సెక్షన్ 32.
  • 1858 చట్టంలోని సెక్షన్ 65.
  • 3 & 4 Wm. IV c. 85 లోని సెక్షన్ 10.
• ఏ రాష్ట్రం: రాజ్యాంగం సమీపంలో ఏర్పడిన రాజస్థాన్ యూనియన్ సంబంధిత రాష్ట్రం (corresponding State). చివరి విలీన దశకు మించి కోర్టు వెళ్లలేదు.
• నిరూపణ భారం: రాజస్థాన్ యూనియన్ బాధ్యురాలు కాదని రాష్ట్రం చూపలేకపోయింది (issue No. 9).
• ప్రముఖ కేసు: Peninsular and Oriental Steam Navigation Company v. The Secretary of State for India. East India Company సార్వభౌమ కాదు, సార్వభౌముని మినహాయింపును కోరలేదు.
• Crown Proceedings Act, 1947: 1948 జనవరి 1 నుంచి అమలులో ఉంది. సెక్షన్ 2(1) Crownను ప్రైవేట్ వ్యక్తిలా tortలో బాధ్యురాలిని చేస్తుంది. అది మినహాయింపు కోటను పేల్చివేసిందని కోర్టు చెప్పింది.
• ఫలితం: అప్పీల్ ఖర్చులతో కొట్టివేయబడింది. హైకోర్టు Rs. 15,000 అలాగే నిలిచింది.
• తదుపరి చట్టం: Kasturi Lal (1964) దీన్ని వేరుచేసింది. Chandrima Das (2000) Kasturi Lal సంక్షేమ రాజ్యంలో ఇక వర్తించదని చెప్పింది. Kaushal Kishor (2023) దాన్ని slippery slope అని పిలిచింది.

ఈ పేజీ తీర్పు పూర్తి పాఠం ఆధారంగా తయారు చేయబడింది.