State of Rajasthan v. Vidyawati (రాజస్థాన్ రాష్ట్రం v. విద్యావతి)

రిపేర్ షాప్ నుంచి తిరిగి వస్తున్న ఒక ప్రభుత్వ జీప్ ఒక కాలినడక వ్యక్తిని ఢీకొట్టింది. Kasturi Lal కేసు వ్యతిరేక దిశలో తీర్పు ఇవ్వడానికి మూడేళ్ల ముందే, ఆధునిక సంక్షేమ రాజ్యం తన డ్రైవర్లకు ఏ ప్రైవేటు యజమానిలానే బాధ్యత వహించాలని సుప్రీంకోర్టు ఇక్కడ తీర్పు ఇచ్చింది — ఎందుకంటే వాహనాన్ని రోడ్డు మీద నడపడం సార్వభౌమ అధికార వినియోగం కాదు, ఆ వాహనం ఎవరిదైనా సరే.

పక్షకారులు

రాజస్థాన్ రాష్ట్రం — ప్రతివాది, అప్పీలుదారు.

Vidyawati మరియు ఆమె మైనర్ కుమార్తె — వాదులు, రెస్పాండెంట్లు; మరణించిన Jagdishlal భార్య, కుమార్తె.

Lokumal — జీప్ డ్రైవర్; ట్రయల్‌లో ఇతను కూడా ప్రతివాదే (ఎక్స్‌పార్టీగా విచారించారు).

వాస్తవాలు

1952 ఫిబ్రవరిలో, Udaipur కలెక్టర్ అధికారిక వినియోగం కోసం నిర్వహిస్తున్న, రాజస్థాన్ రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక జీప్ రిపేర్ నుంచి తిరిగి వస్తోంది. తాత్కాలిక రాష్ట్ర ఉద్యోగి అయిన డ్రైవర్ Lokumal నిర్లక్ష్యంగా జీప్ నడుపుతూ, పబ్లిక్ రోడ్డుపై నడుస్తున్న Jagdishlalను ఢీకొట్టాడు. మూడు రోజుల తర్వాత గాయాల వల్ల Jagdishlal మరణించాడు.

Jagdishlal భార్య Vidyawati, అతని మైనర్ కుమార్తె Lokumal, రాజస్థాన్ రాష్ట్రంపై రూ. 25,000 నష్టపరిహారం కోరుతూ దావా వేశారు — యజమానిగా Lokumal నిర్లక్ష్యానికి రాష్ట్రం వికేరియస్‌గా బాధ్యురాలని, ఏ యజమాని అయినా తన ఉద్యోగి ఉద్యోగ కాలంలో చేసిన నిర్లక్ష్యానికి బాధ్యత వహించే విధంగానే అని వాళ్ల వాదన.

ట్రయల్ కోర్టు Lokumalపై (వాదించకుండా ఎక్స్‌పార్టీగా ఉండిపోయాడు) దావాను అనుకూలంగా నిర్ధారించింది, కానీ రాష్ట్రంపై దావాను కొట్టివేసింది — కలెక్టర్ అధికారిక విధుల కోసం నిర్వహిస్తున్న వాహనం, యజమాని వికేరియస్ బాధ్యత నిరూపించగలిగే కేసుల కోవలోకి రాదని తీర్పు చెప్పింది. అప్పీల్‌లో Rajasthan High Court దీన్ని తిరగరాసి, రాష్ట్రంపై కూడా దావాను నిర్ధారించి రూ. 15,000 ఇచ్చింది. దీనిపై రాజస్థాన్ రాష్ట్రం సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీల్ చేసింది.

లేవనెత్తిన వివాదాంశాలు

1. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 300 ప్రకారం, రాష్ట్రం తన ఉద్యోగుల టార్ట్ చర్యలకు బాధ్యత వహించాలా అనేది, రాజ్యాంగానికి ముందు నాటి భారత రాజ్యం (East India Company/Secretary of State పరిపాలన) ఇలాంటి కేసులో బాధ్యత వహించి ఉండేదా అన్న దాని మీద ఆధారపడుతుందా?
2. కలెక్టర్ అధికారిక వినియోగం కోసం ప్రభుత్వ వాహనాన్ని రిపేర్ షాప్ నుంచి తిరిగి తీసుకురావడం రాష్ట్రం సార్వభౌమ అధికార వినియోగంగా పరిగణించబడి, డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యానికి రాష్ట్రాన్ని వికేరియస్ బాధ్యత నుంచి మినహాయిస్తుందా?

వాదనలు

రాజస్థాన్ రాష్ట్రం (అప్పీలుదారు) తరపు వాదన: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 300 ప్రకారం, తన ఉద్యోగుల టార్ట్ చర్యలకు దావా వేయదగిన బాధ్యత — రాజ్యాంగానికి ముందు నాటి పరిస్థితి, ప్రత్యేకంగా పాత East India Company లేదా Secretary of State for India ఇలాంటి కేసులో బాధ్యత వహించి ఉండేదా అనే దాని మీద ఆధారపడుతుందని రాష్ట్రం వాదించింది. జీప్‌ను కలెక్టర్ అధికారిక విధుల కోసమే నిర్వహిస్తున్నారని, ఇది ప్రభుత్వ విధి అని, ఈ ప్రభుత్వ ప్రయోజనానికి ఉన్న సంబంధమే ఈ కేసును సార్వభౌమ అధికార వినియోగం కోసం ఉండే పాత రోగనిరోధకత పరిధిలోకి తీసుకురావడానికి సరిపోతుందని వాదించింది.

Vidyawati (రెస్పాండెంట్) తరపు వాదన: వాహనం నడపడం — అది ప్రభుత్వానికి చెందిన వాహనమైనా, ప్రభుత్వ అధికారికి సేవ చేస్తున్నదైనా — ప్రభుత్వమైనా ప్రైవేటైనా ఏ యజమానైనా సాధారణంగా నిర్వర్తించే పనేనని Vidyawati వాదించింది. రిపేర్ షాప్ నుంచి జీప్‌ను తిరిగి తీసుకురావడంలో, చట్టం చేయడం, సైన్యాన్ని నిర్వహించడం, న్యాయం అందించడం వంటి ప్రభుత్వానికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైన అధికారాలతో ఎలాంటి సంబంధం లేదు. కాబట్టి ఒక ప్రైవేటు రవాణా సంస్థ తన డ్రైవర్ల నిర్లక్ష్యానికి ఎలా బాధ్యత వహిస్తుందో, రాష్ట్రం కూడా తన డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యానికి అలాగే బాధ్యత వహించాలని ఆమె వాదన.

కోర్టు తార్కికం

మొదటిది, ఆర్టికల్ 300లో "ఇలాంటి కేసుల్లో" బాధ్యత అనే ప్రస్తావన Government of India Act, 1858 సెక్షన్ 65 నుంచి వస్తుందని, అది Secretary of State in Council పైకి దావా వేయగల పరిహార మార్గాలను East India Company పైకి ఉండే మార్గాలతో సమానంగా చేసిందని సుప్రీంకోర్టు తెలిపింది. East India Company తానే, వాణిజ్య సంస్థ, సార్వభౌమ అధికార ప్రతినిధి అనే రెండు పాత్రలు చారిత్రకంగా కలిగి ఉన్నా, తన వాణిజ్య, పరిపాలన కార్యకలాపాలకు ఎప్పుడూ పూర్తి రోగనిరోధకత అనుభవించలేదని — P. & O. Steam Navigation Co. v. Secretary of State (1861) అనే ప్రసిద్ధ కలకత్తా కేసు, సార్వభౌమ అధికార వినియోగం కాని కార్యకలాపాల్లో తన ఉద్యోగుల నిర్లక్ష్యానికి కంపెనీ బాధ్యురాలని అప్పటికే నిర్ధారించిందని కోర్టు గుర్తుచేసింది.

ప్రధాన ప్రశ్నపై, రిపేర్ షాప్ నుంచి వాహనాన్ని తిరిగి తీసుకురావడం ప్రభుత్వమైనా ప్రైవేటైనా ఏ యజమానైనా సమానంగా చేయగలిగే పనేనని కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. చట్టం చేయడం, సైన్యాన్ని నిర్వహించడం, నేర న్యాయాన్ని నిర్వహించడం వంటి సాంప్రదాయిక అర్థంలో సార్వభౌమ అధికార వినియోగంతో దీనికి ఎలాంటి సంబంధం లేదు. వాహనాన్ని ఒక ప్రభుత్వ అధికారి వినియోగం కోసం నిర్వహిస్తున్నారన్న ఒక్క వాస్తవం వల్లే, ఒక మామూలు పరిపాలన కార్యకలాపం సార్వభౌమ అధికార వినియోగంగా మారిపోదు.

ఆధునిక రాజ్యం మారిన స్వభావాన్ని కూడా కోర్టు గమనించింది. పారిశ్రామిక, వాణిజ్య, పరిపాలనా కార్యకలాపాల్లో విస్తృతంగా నిమగ్నమైన సంక్షేమ రాజ్యాన్ని స్థాపించే రాజ్యాంగం కింద, రాష్ట్రానికి విస్తృతమైన, తేడా లేని రోగనిరోధకత కాలం చెల్లినదిగా మారుతోందని — ఇంగ్లండ్ స్వంత Crown Proceedings Act, 1947 అప్పటికే భారత సార్వభౌమ రోగనిరోధకత సిద్ధాంతానికి మూలమైన చారిత్రక Crown రోగనిరోధకతను రద్దు చేయడం ఈ విషయాన్ని మరింత బలపరుస్తుందని కోర్టు పేర్కొంది. రాష్ట్రాన్ని సాధారణంగా "రాజ్యం"గా పరిగణించడం కాకుండా, టార్ట్ జరిగిన సమయంలో నిర్వర్తిస్తున్న నిర్దిష్ట విధిని పరిశీలించడమే సరైన విధానమని కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది.

తీర్పు

సుప్రీంకోర్టు రాజస్థాన్ రాష్ట్రం అప్పీలును ఖర్చులతో కొట్టివేసింది, Lokumal నిర్లక్ష్య డ్రైవింగ్‌కు రాష్ట్రం వికేరియస్‌గా బాధ్యురాలని తీర్పు ఇచ్చింది. వాహనాన్ని నిర్వహించడం, వాడటం ఏ యజమానైనా సమానంగా చేయగలిగే విధియే తప్ప, రాష్ట్రానికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైన అధికార వినియోగం కాదు కాబట్టి, ఒక ప్రైవేటు యజమానికి వర్తించే సాధారణ వికేరియస్ బాధ్యత నియమమే రాష్ట్రానికీ వర్తిస్తుంది.

న్యాయసూత్రం / Ratio

తన ఉద్యోగులు వారి ఉద్యోగ కాలంలో చేసిన టార్ట్ చర్యలకు, ఆ చర్య రాష్ట్రానికి మాత్రమే ఉండే చట్టబద్ధ లేదా రాజ్యాంగబద్ధ అధికారాన్ని వినియోగించడం కానంత వరకు, ఏ ఇతర యజమానికి వర్తించే స్థాయిలోనే రాష్ట్రం వికేరియస్‌గా బాధ్యత వహిస్తుంది. వాహనం నడపడం వంటి, ఏ ప్రైవేటు వ్యక్తి లేదా సంస్థ అయినా సమానంగా చేయగలిగే కార్యకలాపం, రాష్ట్రం చేస్తుందన్న ఒక్క కారణంతో లేదా అది ఒక ప్రభుత్వ అధికారి అధికారిక విధులకు వాడబడుతుందన్న కారణంతో సార్వభౌమ అధికార వినియోగంగా మారిపోదు.

ప్రాముఖ్యత

స్వతంత్ర భారతదేశంలో సార్వభౌమ రోగనిరోధకతను ఇరుకుగా చేయడంలో State of Rajasthan v. Vidyawati ఒక ముఖ్యమైన అడుగు వేసింది — ప్రతివాది "రాజ్యం" అనే గుర్తింపు కాదు, నిర్వర్తిస్తున్న నిర్దిష్ట విధి సార్వభౌమమా కాదా అనేదే వికేరియస్ బాధ్యతను నిర్ణయిస్తుందని ఇది స్పష్టం చేసింది. దీని తర్వాత మూడేళ్లకే వచ్చిన Kasturi Lal Ralia Ram Jain v. State of Uttar Pradesh (1965) కేసుతో దీన్ని తరచూ పోల్చి చదువుతారు — అక్కడ నిర్లక్ష్యం (చట్టబద్ధ పోలీసు అధికారాల కింద స్వాధీనం చేసుకున్న సొత్తు అజాగ్రత్తగా కాపాడటం) నిజమైన సార్వభౌమ విధి నిర్వహణలో జరిగింది కాబట్టి సుప్రీంకోర్టు వ్యతిరేక దిశలో తీర్పు ఇచ్చింది. సార్వభౌమ, సార్వభౌమేతర రాష్ట్ర విధుల మధ్య భారత కోర్టులు గీత ఎక్కడ గీశాయో చూపడానికి ఈ రెండు కేసులను కలిపి ప్రామాణిక ఉదాహరణగా వాడతారు.

పరీక్షకు ముఖ్యమైన అంశాలు

• ఒక్క వాక్యంలో వాస్తవాలు: రిపేర్ నుంచి తిరిగి వస్తున్న అధికారిక జీప్‌ను తాత్కాలిక ప్రభుత్వ డ్రైవర్ నిర్లక్ష్యంగా నడిపి ఒక కాలినడక వ్యక్తిని ఢీకొట్టాడు; అతను మరణించాడు; అతని భార్య డ్రైవర్‌పై, రాజస్థాన్ రాష్ట్రంపై దావా వేసింది.
• తీర్పు: రాజస్థాన్ రాష్ట్రం వికేరియస్‌గా బాధ్యురాలు — వాహనం నడపడం ఏ యజమానైనా సమానంగా చేయగలిగే సార్వభౌమేతర విధి.
• వర్తించే పరీక్ష: సదరు కార్యకలాపాన్ని ఒక ప్రైవేటు యజమాని కూడా సమానంగా చేయగలడా? చేయగలిగితే, ఏ యజమానికి వర్తించే సాధారణ వికేరియస్ బాధ్యతే రాష్ట్రానికీ వర్తిస్తుంది.
• చారిత్రక మూలం: ఆర్టికల్ 300 బాధ్యతను Government of India Act, 1858 ద్వారా P. & O. Steam Navigation Co. v. Secretary of State (1861) వరకు తీసుకెళుతుంది — అది సార్వభౌమేతర కార్యకలాపాలకు East India Companyనే బాధ్యురాలిగా ఇప్పటికే నిర్ధారించింది.
• కోర్టు గమనించిన సందర్భోచిత అంశం: ఇంగ్లండ్ స్వంత Crown Proceedings Act, 1947 అప్పటికే Crown పూర్తి రోగనిరోధకతను రద్దు చేసింది — దీన్ని భారతదేశంలో పూర్తిగా కొనసాగించాల్సిన వాదనను ఇది బలహీనపరుస్తుంది.
• ప్రామాణిక పోలిక: Kasturi Lal Ralia Ram Jain v. State of Uttar Pradesh (1965)తో ఎప్పుడూ పోల్చుతారు — అక్కడ నిజమైన సార్వభౌమ చట్టబద్ధ అధికారం (అరెస్టు, స్వాధీనం) వినియోగంలో నిర్లక్ష్యం జరిగింది కాబట్టి వ్యతిరేక దిశలో తీర్పు వచ్చింది.